Polski z Litewskim Katechism Albo Krotkie w iedno mieysce zebranie, wiary y powinnošči Krzeščiańskiey ... Nakładem Jego Mšči Pana Malchera Pietkiewicža, Pisarza ziemskiego Wileńskiego. W Wilnie, Drukował Stanislaw Wierzeyski, Roku 1598.
"Wiedząc y widząc Katechizmu Litewskiego być wielką y pilną(zwłaszcza w tych kraiach naszych W. X. Lit.) potrzebę abowiem kędyby nauka o woli Bożey zrozumianym ięzykiem ludowi pospolitemu słusznie podawana być miała, to zaś dla nieumieiętności Kaznodziey y wielu Godpodarzow Litewszczyzny w zaniedbanie przyszło, gdyż niektorzy Patronowie przez niesposobienie Litewskiego Kaznodzieie Polaki chować zwykli"
3 августа 1511 года Сигизмунд в распоряжении наместнику жижморскому: «Велели есмо в того костела жижморского мети каплана, што бы вмел по-литовский казати, и мистра (LM 9, №72 p. 110-111)
Из писма Жыгимонта Старого 1511 г. Жежмарскому представителю Капчю:
"Наш латинский писарь, ксензь Семелишский Адам, сказал нам, что... в Жежмаришски из нашего обеспечения не может содержат свещеника умеющего читать проповеди на литовском. Поэтому, желая, увеличит присутствия католический церкви...указываем Жежмарскому костелу иметь второга свещеника, который вел проповедования на литовском языке"
Uchrzescijanienie Litwy przez Polske, X. Fijalek
tak w Ż y ź m o r a c h , miasteczku nad
Strawą przy starym trakcie wileńsko-kowieńskim, kościół "naszecho rymskocho zakonu swiatocho" zbudował z rozkazu króla Zygmunta pan Bohusz Bohowitynowicz, marszałek i pisarz ruski,
kiedy był jeszcze ich dzierżawcą w latach 1508—1509. Pierwsze uposażenie, jakie król fundator nadał był temu kościołowi,
wzniesionemu pod wezwaniem św. Jakóba apostola i Zygmunta,
okazało się przecież niedostateczne do utrzymania przy nim .kapłana, "sztob umiał po litowsku kazaty, i mistra";
ks. Przyałgowski 3 sierpnia 1520 w Brześciu na sejmie z regestem aktu
jeszcze dotychczas najlepszym i tym cytatem: ssztoby kapłan umieł po litowski kazati i mistra dzierżał dieti uczyti wiery naszej® (Żyw. bpów wil. I, 127
na dole bez podania źródła, ob. wszakże Dzieje dobr. 1. c. 522)
divina officia in eadem peragi solita sine diminutione iuxt.a privilegium erectionis ipsius ecclesiae per praepositum modernum et alios pro tempore existentes
seu per alios praepositos ad id admissos et institutos compleantur. Ad quae officia ordine competenti adimplenda praepositus modernus et quilibet alius pro
tempore existens duos presbiteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithvanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat; qui duo presbiteri curain animarum, administrationem spiritualium expedite Christi fidelibus procurare possent; similiter et rectorem scholae studiosum ac compositum continuis perpetuis teinporibus circa praefatam ecclesiam in Eyksiski fovere et observare tenebuntur et erunt astricti. (Cod. Czart., Acta dioec. Vilnen. Nr. 2 f. 138 v).
w Warszawie 28 maja 1596 z widymatem królewskim: >To tylko
waruję i podawców pomienionych obowiązuję, aby po śmierci teraźniejszego plebana ikazieriskiego, także i po śmierci inszych plebanów, ilekroć ta plebania wakować i do dispozicii przychodzić(by)
miała, nie inakszego kapłana prezentowali, jedno któryby tam przy
tych kościołach sam ustawicznie mieszkał i dla lepszego opatrzenia porządku kościoła wikarie chował, i dla ćwiczenia dzieci mistrze i kantory mieć był powinien; także języka litewskiego, któ-
rego pospolicie tam ludzie prości nie umieją (sic!), albo sam pleban był umiejętny, albo też wikariego dla przepowiedania słowa
Bożego i nauki ludzi prostych chował* ').
Oba te dokumenty Lwa Sapiehy, kanclerza WXL., fundacyjne kościoła
w Ikaźni, dat. w Wilnie 16. VII. 1593 i w Warszawie 28. V. 1596, są polskie
(Cod. Czart., Acta dioec. Yiln. Nr. 2 f. 253—5 i 267v—269).
1596. Leo Sapieha w Maiętnosci mey Ikazynskiey Fundowałem Koscioły, ieden w Miasteczku Ikaznie, a drugi w Pohoscie.. dla cwiczenia dzieci Mistrze y Cantory miec beł powinien, thakzże języka Lithewskiego, którego pospolicie tam ludzie prosci uzywaią albo sam Pleban beł umieiętny, albo tess Vicaryego dla przepowiadania Słowa Bożego y nauki ludzi prostych chował
STASYS YLA .ŠILUVA ŽEMAIČIŲ ISTORIJOJE.
Андрюс Валовичь, владелец Плателяй при условии фундации местному костелу, указал условие что ксензы должны хорошо говорить по литовски (takie, któryby język litewski dobrze umiał)в Жемайтии!).Его брат Ероним Воловичь , предосмотритель короловеский владений в Плунге, указал ксензу во имя кор оля чтобы этот был: linguae lithuanicae ac samogiticae peritus atque inposterus
Litwa i Polska w dziejowym stosunku. X. J . FIJAŁEK: KOŚCIÓŁ RZYMSKO-KATOLICKI NA LITWIE. UCHRZEŚCIJANIE-
NIE LITWY PRZEZ POLSKĘ I ZACHOWANIE W NIEJ JĘZYKA LUDU PO KONIEC RZECZYPOSPOLITEJ.
A i kapituła wileńska w latach owych wydaje dekret na rzecz języka litewskiego: wśród wakansu biskupstwa na sesyi 18 paź-dziernika 1649 postanawia przyjmować do seminaryum dyecezyalnego młodzież dorosłą i znającą język litewski2).
T. XII, 650: >Ne ecclesia operariis et intentio fundatoris fraudetur [biskupa Jerzego Radziwiła z r. 1582, ob. wyżej str. 304—5), suae dominationes nobilem Owsiany, studiosum minorermem, ad seminarium suscipi petentem suas dominationes, non admiserunt et in futurum nonnisi maturos et linguae lituanicae gnaros admittendum ad dioecesanum seminarium decreverunt. Praesentibus suffraganeo [Hieronim Sanguszko, biskup methoneński], Chodkiewicz Alexandro [później biskup wendeński], Kopeć [Adam], Wołłowicz [Jerzy], Hrehorowicz [Andrzej], Kleczkowski Paulo, Mocarski [Wawrzyniec] et Słupski [Mikołaj], praelatis et canonicis*
![]() |
| Kurczewski. Biskupstwo Wilenskie |
Wzniósł go tutaj, jako w swojej majętno-ści, Jan Alfons Lacki wraz z swą żoną Joanną Talwoszówną, kasztelan żmudzki, ciwun birżański a raduński i zośleński starosta. Polskim też jest akt fundacyjny jego kościoła, datowany w Łopiach 30 listopada 1639. Czytamy w nim dosłownie: »Obłigatie zaś takowe na plebanie Łopieńskim wiecznie zostawać mają. Naprzód, żeby był umiejący język litewski, czego to miejsce wielce potrzebuje. Druga curam animarum żeby miał. Trzecia za fundatora i małżonkę jego mszą świętą aby trzy razy w tydzień odprawował pro peccatis, pro incolumitate et felici succesu spraw moich perpetuis temporibus tak za żywota, jak i po żywocie moim pro defuncto fundatore; a w niedziele i święta msza śpiewana i kazanie litewskie aby było odprawowane. Czwarta, aby na każdy rok anniwersarz za rodzice moje, a po śmierci mojej i za samego mnie i małżonkę moją odprawował. Piąta, żeby raz w rok przynajmniej jeździł do poddanych moich łopieńskich z nauką duchowną i z ćwiczeniem do nabożeństwa po litewsku, i z wywiadowaniem się o życie ich. Szósta, aby collatorstwo przy mnie i successorach moich na tej majętności perpetuis temporibus zostawało. Siódma [i ostatnia], jeśliby był pleban excessivus abo negligens w powinności swojej a za admonitią starszych nie chciałby się poprawić«
Są i dalsze dokumenty fundacyjne kościołów parafialnych
z klauzulą litewską, jedne królewskie, inne paiiskie, już po wizycie
Komulejowej. Prowadzą nas one na drugą .stronę dyecezyi wileń-
skiej, w Trockie za Niemen nad granicę pruską, w trakt zapuszczański wówczas karczowany. Z grupy pierwszych wskazujemy
dwa. Pierwszy dla wsi P u ń s k a między Sejnami a Kalwaryą,
należącej wówczas do leśnictwa łozdziejskiego; kościół wybudował tutaj własnym kosztem Stanisław Załiwski, chorąży liwski
a leśniczy merecki, sejweński i łozdziejski, uposażył zaś na jego
prośbę król Zygmunt III, zastrzegając sobie prawo prezenty parocha jedynie Litwina lub znającego język litewski (27 października
1597)2).
2) »Ad parochialem ecclesiam exnunc atque ąuoties earn parocho post
decessum vel liberam resignationem vacare contigerit, nobis et serenissimis successoribus nostris ius praesentandi paroehum idque nonnisi Litvanum aut linguae Litvanicae gnarum rolmquimu.sc (Cod. Czart. 1. c. f. 274). Toż i w pó-
źniejszych nadaniach Zygmunta III, np. na sejmie warszawskim 13. III. 1606
(Tamże f. 318) i 18. VII. 1609 (f. 329v).
We wsi zaś P o j e w o n i u pod Wierzbołowem z południa,
blisko już granicy pruskiej, za Szyrwintą, jeszcze wcześniej stanął ko-
ściół jako filialny Olity, bo znajdujący się w olickiem leśnictwie; zbudować go kazała i uposażyła królowa Anna Jagiellonka, aby przywieść lud miejcowy do poznania Boga prawdziwego (przywilejem
dat w Warszawie 27 września 1589), przyczem pomocnymi okazali
się jej w tem dziele Teodor Skumin (Tyszkiewicz), ziemski i generalny podskarbi W. X. Lit. oraa starosta brasiawski, grodzieński
i olicki, jako też pleban ówczesny w Olicie X. Jan Sznarski. Król
Zygmunt III, zatwierdzając tę fundacyę na sejmie warszawskim
11 marca 1600, zastrzega dla kościoła pojewońskiego księdza filialistę-komendarza, któryby umiał po litewsku lub po żmudzku 3).
3)»Hac tamen vel peculiari adiecta conditione, ut parochus Olitensis modernus — był nim wtedy X. Jakób Bouchwał — et alii pro tempore existentes commendarium, qui vices suas suppleat, actu presbiterum et linguae Lituanicae aut Samogiticae gnarum, nec non rectorem scholae ac alios ecclesiae ministros in ea ipsa ecclesia Poiewonensi instituant, haheant eosdemque rebus necessariis omnibus suis propriis sumptibus provideant et sustentent« (Cod. Czart. 1. c. £. 240v).
A tutaj królowa Anna w swym przywileju fundacyjnym z 27. IX. 1589: »Quia nos pro debito nostro erga cultum Dei officio volentes salutem animae suae procurare gloriamąue Dei omnipotentis omni diligentia in locis iuri nostri reformatorio subiectis ampliare, ac homines subditos nostros in praefectura nostra silvestri Olitensi ab abominabili idolatria et imposturis diaholicis liberare ad verumque Dei cultum inducere ad templum, quod... in villa Poiewonie... est exstructum, fundationem et dotationem... faciendam dusimus faeimusque« (Tamie f. 239v).
Do pierwszych należy ustęp w statutach synodalnych wileń-
skich biskupa Aleksandra Sapiehy z 11—13 marca 1669 r., w przepisie ich o zawieraniu małżeństwa, ten mianowicie, który, obwieszczając zachowywanie dekretu trydenckiego Tametsi, nakazuje głosić wszystkie trzy zapowiedzi w trzy następujące po sobie niedziele i święta, a więc każdą z osobna, jak opiewa brzmienie tegoż dekretu, a nie — jak się praktykowało na Litwie — dwie
w jednym dniu, jedną po kazaniu łitewskiem a drugą po pols k i e m a l b o też przed samym ślubem, jak bywało zwyczajnie i w Koronie.
Acta Synodi Diaeccsis Vilnensis z r. 1669, k. bsvo w rozdziale .De mat rimon io«: ...»Trinas denunciationes tribus dominicis, autfestivis diebus, singulis singulas, non duas uno die, al teram in litvanica, al teram in polonica concionibus, aut immediate ante copulationem ipsam, iuxta nefarium et gravissima poena dignum, qui hactenus irrepserat, abusum, copulationi matrimonii praemittant«.
Dzierżawcą stokliskim był naonczas Krzysztof Dzieżek, chorąży trocki i sekretarz królewski; król Zygmunt odstąpił mu wtedy na raz jeden prawo prezenty, później przedłużył mu je w dożywocie, oba razy z zachowaniem klauzuli litewskiej')
') Aktem uposażenia z 6. V. 1593: »ICud etiam perpetuis temporibus cavemus omnino habere volentes, nemo sacerdotum in parochiam hanc praesentetur nisi Litvanus vel bene gnarus linguae Litvanicae ad seminandum verbum Dei, idque propter gontem simplicem. informandam, quae alium sermonem praeter nativum non novit«. Toż dosłownie powtórzone w przywileju z 4. IV. 1596
(również na sejmie warszawskim), tylko zamiast »sermonem« wsadzono »idioma« {Cod. Czart., Acta dioec. Viln. Nr. 2 f. 257v, 256); ob. ks. Przyalgowski Żyw. bpów II, 71.
We Lwowie, i gdzieindziej w Koronie, obaj
kaznodzieje u fary, niemiecki i polski, są patronatu miasta czyli
miejscy. A w Wilnie? W stolicy litewskiej jest inaczej. Ustęp naszej ugody, który prawi o kaznodziejach, opiewa tak dosłownie:
5Co się zaś tyczy kaznodziejów, godnych tego urzędu, to pleban
ma obowiązek opatrywać kaznodzieję litewskiego, rada zaś polskiego* 2). To znaczy: rada miasta Wilna prezentuje i utrzymuje
w swej farze kaznodzieję polskiego; litewski w niej jest na głowie
plebana, sam X. pleban obsadza i płaci kaznodzieję dla Litwinów.
Innemi słowy: kaznodzieja polski we farze wileńskiej był miejskim,
litewski zaś plebańskim. Teraz już łatwo można odpowiedzieć na pytanie, jakie się wyżej stawiło: co to był za kaznodzieja litewski, jakim on Litwinom głosił słowo Boże? Kaznodzieja miejski u fary świę-
tojańskiej Wilna, polski, był mieszczańskim, mieszczaństwu kazał
po polsku. Litewski zaś mówił kazania po litewsku innym wiernym
parafianom tegoż kościoła, Litwinom nie-mieszczanom, ludowi litewskiemu, zarówno z miasta, o ile pozostawał w niem na służbie, jako
też z przedmieść, lecz bezwątpienia przedewszystkiem ze wsi okolicznych, które należały do parafii świętojańskiej.
2) .Praedicatores vero plebanus Lithvanum, consulatus Polonum idoneos
providere tenebuntur. (Ed. Babińskiego 1. c. 43; w tekście błędnie .plebaneos*.
Ob. Michała Homolickiego Kilka uwag nad dziełem .Wilno od początków jego
do r. 1750. Przez J. I. Kraszewskiego* w wileńskich Wizerunkach i Roztrząs.
nauk. Poczet nowy drugi. T. XXII [1841], 45).
Z okazyi to zatargów jego o prowenty spotykamy się ponownie w tejże ugodzie ze wzmianką o kazaniach.
Uboczna jest ona, ale nie obojętna w naszym przedmiocie; nastę-
puje zaś bezpośrednio po ustępie, określającym zarząd i przeznaczenie legatów i dochodów na rzecz kościoła i bractwa św. Jana:
»Z dochodów, które płyną z kaplicy, wśród kazania polskiego i litewskiego, witrykusze mają sprawiać kadzidło i węgle, a co zbę-
dzie, obrócą na użytek kościoła wedle postanowienia plebana i rajców* 1).
l) »De proventibus autem ex sacello infra sermoncm polonieum videlicet
et lithvanum vitrici de uno thure et carbonibus [do turybularza] provideant, et
quidquid supererit, ad usum ecclesiae, prout plebano et consulibus visum fuerit,
exponant« (DuUński, Zbiór praw itd., str. 42. W tekście: »sub plebano et...«).
![]() |
| Żywoty biskupów wileńskich : Przyałgowski. T. II. - Petersburg, 1860 |

![]() |
| Kurczewski. Biskupstwo Wilenskie |
![]() |
| Załęski. Jezuici w Polsce. T. IV. Cz. I |
Doctrina Catechistica litvanica absolvitur diebus Dominicis et festis, Supplicationes non cessant et preces litvanicae cum Rusticis dicuntur
Шешолы
Petro Eymontt parocho Szeszolensi .. plebem Lithuanico idiomate rudimentis fidei instruat
...Ewangeliczka Polska z Litewską..
Michael Woyszwiło .. Callet Linguas praeter Latinam Polonicam etiam Lituanicam et Lotavcam in perfecte. Ordinatus Anno 1770
Conciones Lituanicae manu scriptae
Ewangeliczka polska y litewska
Spasabas naboznas atprowinieima Karunkos
J. Lebedys. LIETUVIŲ KALBA XVII—XVIII a. VIEŠAJAME GYVENIME
. Канцлер ВКЛ Альбэрт Гаштольд у свае прадмове да лацінскага перакладу Статуту 1529 г.: "E Rutheno Statuta ipsa ut in barbaro sonant directe de verbo ad verbum translata" ("Дакладна перакладзена з Рускага статуту, мова якога - барбарская").
O statucie Litewskim ruskim jezykiem i drukiem wydanym, wiadomość ...
У Статуте 1566 года: «А писаръ земъский маеть по-руску литерами и словы рускими вси листы, выписы и позвы писати, а не иншимъ езыкомъ и словы.»
http://litopys.org.ua/statut2/st1566_05.htm
А иж тежъ привильемъ и поприсяженьемъ нашимъ естъ утвержоно покою межы розными в релии стеречы, прото и конъфедерацыя часу интерэкгни, в той речы межы станы коруны польское и великого князства литовъского учиненая, в сесь статутъ слово от слова есть вписана, абы водле нее яко мы, г[о]с[по]д[а]ръ, такъ и вси обыватели тыхъ панствъ заховалисе. Которая конъфедерацыя с польское конъстытуцыи водлугъ права, кождому народу належачого, на руский езыкъ преложона и руским же писмомъ в сес[ь] статутъ уписана и слово от слова такъ се в собе маеть:
Мы, рады корунные, духовные и светские, и рицеръство все и станы иншие одное а нероздельное Речы Посполитое з Великое и зъ Малое Польски, Великого князства Литовъского, Киева, Волыня, Подляша, земли Руское, Пруское, Поморское, Жомоитъское, Ифлянтъское и места корунъные - ознаймуемъ всимъ вобецъ, кому належить, на вечную тое речы паметь, ижъ, под тымъ небеспечънымъ часомъ без короля пана зверхнего мешкаючи, старалихмося о тое вси пильне на з[ъ]езде варъшавъскомъ, яко бысмо прыкладом продковъ своихъ сами межы собою покой, справедливость, порадокъ и оборону речы посполитой задержати и заховати могли.
1588.II.11. Король польский, великий князь литовский Сигизмунд III Ваза предоставляет Льву Сапеге исключительное право издавать Статут Великого княжества Литовского.
"...ideo prae caeteris eidem magnifico Leoni Sapieha legum sive statutorum Magni Ducatus Lithuaniae idiomatibus Polonico et Ruthenico typis excuden.."
"... шляхетнаму Льву Сапезе мы даручылі клопат друкавання і выдання ў свет законаў альбо статутаў Вялікага княства Літоўскага на польскай і рускай мовах..."
http://mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=3633&from=pubstats
(с. 6)
Ruski naród jest w dziejach swych dawniejszy,
K temu w rycerskich sprawach niż Litwa sławniejszy
<...>
Przeto, Litwinie, bracie, nie zajrzy też Rusi,
Bo oni pierwszy niż ty, zeznać każdy musi.
Bez nich ty porządku spraw swych nie możesz wiedzieć,
Gdyż Rusacy w swych państwach z dawna zwykli siedzieć.
Mają starsze świadectwa, Litwa zaś z nich rosła,
Gdy niezgoda u ruskich książąt rogi wzniosła.
A Litwa w ich ojczyznach zgodą swą osiadła,
Gdy się wnętrzną niezgodą Ruś biedan wyjadła.
Służyła Litwa Rusi, zaś ich zniewolila,
A nieprzemożne państwo niezgoda zwalczyła.
Tak monarchije, państwa, wspak się odmieniają,
Niewolnicy nad pany swymi zwierzchność mają.
M. Stryjkowski O początkach, wywodach ... oprac. Julia Radziszewska, PIW, Warszawa 1978. , s.158-159
Полска квитнет лациною,
Литва квитнет русчызною,
Без той в Полще не пребудеш,
Без сей в Литве блазнЪм будзеш.
Тоs латина езык дает.
Та без Руси не вытрвает.
Ведзъ же юж, Рус, иж тва хвала
По всем свете юж дойзрала.
Весели ж се ты, русине,
Тва слава никгды не зкгине.









Комментариев нет:
Отправить комментарий