Документы, собранные Дюковым, и дневник Виленского епископа Юргиса Матулевича

 

Fontes Historiae Marianorum 20
Bl. Jerzy Matulewicz Dzienniki

Jestem Litwinem, czy więc Polacy będą mieli do mnie zaufanie."

Я Литвин, будут ли поляки иметь ко мне доверие?


2) Litwini 10 VII 1917 r. wystosowali memoriał do władz niemieckich, opowiadając się

za niezależnością Litwy. Memoriał podpisało między innymi trzech księży wileńskich:

J. Bakszys, T. Brazys i J. Kukta. Za to spotkała ich kara – suspensa ze strony administratora K. Michalkiewicza, który 24 V 1917 r. podpisał memoriał, domagając się połączenia

Litwy z Polską.

Литвины 10 июля 1917 г. выдвинули мемориал немецким властям, выступая за независимость Литвы. Мемориал подписало три виленских ксендза Бакшис, Бразыс и Кукта ...


2) Rozpoczęły się powitania: najpierw szli przedstawiciele
Polaków, potem Litwinów, wreszcie Białorusinów. Ks. Lubianiec chciał,
żebym wysłuchawszy Polaków, od razu im odpowiedział. Powiedziałem,
że po wysłuchaniu wszystkich, po kolei wszystkim odpowiem. Starałem się
mówić w miarę możności jak najserdeczniej: najpierw do Polaków, potem
do Litwinów i na koniec do Białorusinów, tym ostatnim po polsku, gdyż
po białorusku nie umiałem.

началсь приветствия .. старался говорить по мере возможности сердечно, сначала полякам, потом литвинам, потом белорусинам, но этим последним по польски, так как белорусский не знал.


3) Najlepiej byłoby zadowolić się linią: Hoża,
Rotnica, Druskienniki (mam na uwadze swoją diecezję), następnie - Porzecze, Raduń i Bastuny, po czym, omijając drogę kolejową Grodno - Lida
oraz Mołodeczno, iść w kierunku Oszmiany, a dalej - do jeziora Miadzioł.
Tutaj litewskiego żywiołu jest dość dużo, a i zbiałoruszczony, można się
spodziewać, szybko się opamięta i Litwa stanie się jednolita. Wilno na
powrót szybko się zlitwinizuje, sąsiedzi nie będą mieli powodów czepiania
się Litwy. Byłoby najlepiej, żeby Litwini przyznali Białorusi tereny na po-
łudnie, wschód i północ od tej linii, niech Białorusini decydują, z kim chcą
iść, lecz trzeba zaznaczyć, że nie są to polskie ziemie.



Лучше всего удовлетвориться линией Гожа, Ротница, Друскининкай, поречье, Радунь и Бастуны, после чего, обходя железную дорогу Гродно-Лида а также Молодечно, идти в направлении Ошмян, а дальше до озера Мядель
Тут литовского элемента довольно много, а обелорушеный, можно надеяться, быстро опамятается и Литва снова станет монолитной. Вильнюс скоро литвинизируется, соседи не будут иметь причин цепляния до Литвы.




4)„Vadovas” - miesięcznik poświęcony życiu wewnętrznemu, wydawany w Sejnach w języku
litewskim w latach 1908-1914. Wydaje się, że zamierzonego artykułu nie napisał.


"Вадовас" - месячник, издаваемый в Сейнах на литовском языке.



5) Po konsekracji składały mi życzenia różne delegacje litewskie oraz
jedna delegacja polskich dziewcząt. Po wysłuchaniu życzeń odpowiedzia-
łem po litewsku, trzymając się ideałów Chrystusowych i ducha Kościoła,
ażeby nikogo nie urazić, następnie przemówiłem po polsku.




6) Około godziny 6.00 obiad w seminarium. I znowu różne przemówienia po litewsku i po polsku.


7)Powiedziałem, że według mnie „probulla” powinna być czytana po
polsku, po litewsku i po białorusku, ja zaś przemówię po polsku, a następnie po litewsku. I Rada, i Białorusini wystosowali pisemne prośby, ażeby
koniecznie było coś i dla Białorusinów. Ponieważ białoruskiego nie znam
i nie ośmieliłbym się po białorusku mówić, to chciałbym, żeby przynajmniej „probulla” była czytana po białorusku.

Белорусского не знаю и не осмелился бы говорить по белорусски...

8) Przemówiłem najpierw z tronu biskupiego po łacinie do księży, następnie z ambony najpierw po polsku, a potem po litewsku. Kanonik asystent przeczytał Ewangelię przed przemówieniami tylko po polsku. Gdy
skończyłem kazanie po polsku, zapytałem, czy będzie czytana Ewangelia
po litewsku. Odpowiedziano, że tutaj nie ma takiego zwyczaju. Mnie się
wydaje, że przed przemówieniem litewskim należałoby też w tym języku
przeczytać Ewangelię. Mniejsza o to; nie podejmując dyskusji, przemówi-
łem po litewsku.

Mówiłem do ludzi gorąco i jak tylko mogłem, serdecznie. Wydaje się,

że i Polacy, i Litwini byli zadowoleni.



9) List pasterski bp. Jerzego Matulewicza do katolików wileńskich z 16 II 1919 r. w języku
polskim, zob. Bł. Jerzy Matulewicz, Pisma wybrane, Warszawa 1988, s. 165-167, w języku
litewskim, zob. Arkivyskupas Jurgis Matulevičius, red. K. Čibiras, Mariampole 1933, s.
204-206.W sobotę wydrukowano mój list, osobno po polsku i osobno po litewsku. Po białorusku nie drukowałem, gdyż ten język nie jest w użyciu w ko-
ściołach Wilna.

Ялбжиковский

 Pamiątka z Wilna = atmintis iš Vilniaus, 1927

Дюков А. Р. Неизвестное документальное наследие Константина Калиновского. Из архивных изысканий 2022–2024 годов. - Москва: Фонд «Историческая память»; Институт российской истории РАН 2024

Передовица К. Калиновского в газете Национального

правительства «Niepodległość», 1 сентября 1863 г.

Ludy europejskie pojmują, że ta sprawa nie jest już tylko walką o niepodległość, że wraz

z nią związany jest bój cywilizacji i barbarzyństwa, że to walka dwóch żywiołów, że

między Niemnem a Dźwiną rozstrzygnąć się musi owo wielkie pytanie rzucone przed

pięćdziesięciu laty przez Napoleona I-go: Czy Europa ma być kozacką, czy cywilizowaną?

Obecnie kwestja stanęła jasno: Ałbo jest Polska cała i niepodległa, a wtenczas moskwa

wraca do Azji38; ali o nie ma Polski, i wtenczas lawina barbarzyństwa zalewa Europę całą

i niszczy owoce dziewiętnastu wieków cywilizacji zachodniéj.

Moskale zrozumieli, że w walce téj oprócz boju o niepodległość, są jeszcze inne powody

zaciętości i niemożności zgody. Jeden z ich literatów, pan Dostojewski, w dzienniku

swoim «Wremia» tak się odzywa:

«Pomijając inne przyczyny walki jasno się pokazuje, że ona musi się wciąż coraz silniéj

wyrabiać, gdyż z jednój strony stoi lud cywilizowany, a z drugiéj barbarzyńcy. Polacy mają

prawo poczytywać siebie za lud europejski, mają prawo obywatelstwa w tym świecie

cudów świętych, w Zachodzie wielkim, tworzącym szczyt ludzkości całéj i noszącym w

swém łonie prąd ożywczy historji ludzkości.

A my, Rossjanie, czemże jesteśmy? Myśmy nie dzielili z Europą ani jéj losów, ani jej

rozwoju. Nasza cywilizacja, nasze nauki, literatura nasza, datują od wczora. I to właśnie

utrudnia rozwiązanie kwestji. Idəa cywilizacji zaciera nawet w części ideę niepodległości

narodowéj. Polacy z całą sumiennością mają prawo się uważać za przedstawicieli

cywilizacji i w walce wiekowéj z nami widziéć zapasy ducha Europy z duchem

azjatyckim. I cóż my na to odpowiemy? Wszystko jest wynikiem tego, żeśmy barbarzyńcy,

a Polacy są Narodem wysoko cywilizowanym.»

Обращение Исполнительного отдела

Национального правительства в провинциях

Литвы к епископу М. Волончевскому,

16 (28) сентября 1863 г.

Ale jak Joba opuszczonego od swoich najbliższych, Bóg nadprzyrodzonemi łaski pokrzepił

i przyjście zmiłowania swego oznajmił, tak i Narodowi Polskiemu nie odmawia tych

niebieskich pociech, które blizką, lepszą przyszłość zwiastują.

Słyszysz Pasterzu, jak na głos Namiestnika Chrystusowego, cały swiat Katolicki modli

się za Polskę, słyszysz jak Ojciec swięty10 błogosławi rycerskiemu narodowi, temu

zapaśnikowi przeciw Najazdowi błędu11. Będziesz że dalej wzywać owczarnię swoją, aby

idąc na przekorę posłannictwu swemu w miejsсe bojowania z blędem, z nim się łączyła

i stanowiła jedną, nierozdzielną całość!!! Pasterzu! stanąłeś w sprzeczności nie tylko z

Ojczycną, ale i z Kościołem. Łzami więc Śgo Piotra obmyj Pasterzu chwilową słabość, a

opuściwszy manowce fałszu, na które zszedłeś pod naciskiem przemocy wroga, wróć

znowu na drogą prawdy, aby przewodniczyć na niej ludowi twemu w mężnej a wytrwałej

pracy około wyzwolenia Ojczyny.

Письмо К. Калиновского князю В. Чарторыйскому

о возможности использования в рамках

дипломатических переговоров аргумента

о заинтересованности России в мирном

разрешении польского вопроса, 30 декабря 1863 г.

(11 января 1864 г.)

Noty dyplomatyczne Rządów Francuskiego i Angielskiego1, a takoż pocałunki

Austryi, jakby Judasza2, w kwestyi Polski, wychodziły zawsze z punktu praw naszych

obwarowanych traktatem wiedeńskim3. Ale na nieszczęście prawa w terazniejszym

świecie, szcególnie dyplomatycznym, nie poparte siłą, nie są prawami mogącemi zasłużyć

na uznanie tych mianowicie, którzy w skutek ślepoty, lub źle zrozumianego interesu,

depcą nogami takowe. Nic zatem nie ma dziwnego, że tegoroczny nacisk dyplomatyczny

niedoprowadził do żadnych pożądanych rezultatów, przeciwnie upokorzył Zachód,

a Rossyę pchnął do najsroższych prześladowań piętnujących dzikiego nawet człowieka.

To ostatnie mowię bez przesady, po otrzeźwieniu sami Moskale przyznają temu słuszność.

Wedle mnie jeśli Rządy zachodnie, sczególnie Francuski, nie mieli zamiaru poprzeć siłą

wymagań swoich opartych na obowiązkach względem ludzkości i własnego interesu,

a tem samem zostawiali Rossyi dowolność w przyjęciu rad ich przyjacielskich, powinni

byli w nich doniośle wykazać cały interes Rossyi w dobrowolnem załatwieniu kwestyi

Polskiej

По своей самоидентификации Жуковский, как и Звеждовский, был поляком; агитируя крестьян, он утверждал, что «уже теперь

в здешнем крае управление польского короля,

русского же царя законы не имеют никакого

значения»201.

Восстание в Литве и Белоруссии… С. 483.

202

Смирнов А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии. М., 1963. С. 328

Следовательно, пароль «Кого любишь?» был получен Звеждовским от руководства Отдела, управляющего провинциями Литвы, — тех самых

«белых», которые отстранили Калиновского от

руководства восстания и назначили «Топора» военным начальником Могилевского воеводства.

Как видим, к паролю «Кого любишь? — Люблю

Белорусь! — Так взаимно» Калиновский абсо

ютно никакого отношения не имел, а имели

отношение к этому паролю «белые» во главе

с Якубом Гейштором. Заподозрить в Гейшторе

и его сподвижниках белорусов или глашатаев «белорусской национальной идеи», мягко

говоря, затруднительно. Поэтому не вызывает

сомнения, что слово «Белорусь» в пароле упоминалось чисто в территориальном, а не в этнонациональном смысле — ведь пароль был

дан для связи с Вильно повстанцам, собиравшимся действовать в белорусской (Могилевской) губернии 218. Стоит, между прочим, отметить, что в пароле использовалось именно

слово «Белорусь» (а не «Беларусь») — на следствии Парфиянович трижды цитировал этот

пароль и все три раза именно в таком написании 219

219 LVIA. Ф. 1248. Оп. 2. Д. 594. Л. 8об., 13, 69.

Главным «мятежным» религиозным гимном, исполнявшимся в то время, был «Boże coś Polskę».

Его виленский вариант введен в научный оборот

сравнительно недавно; показательно, что в этом

тексте с мольбой о восстановлении Польши обращались не только к Богу, но и к Божьей матери

Остробрамской: «О Matko Boska coś na Ostrej Bramie

/ Cudami Swemi Litwinów krzepiła, / Przyjm modły nasze

jako łaski znamie / I pros wolność by Polska wrociłа»253

(«О Матерь Божья, что на Острой Браме / Чудесами Своими ободряла Литвинов, / Прими молитвы наши в знак благодати / И проси, чтоб свободу

Польша вернула»).

253 Фiрыновiч А.Э. Паўстанне 1863–1864 гг.: вядомыя i невядомыя крынiцы беларускiх архiваў. Мiнск, 2013. С. 311.

Еще один «литовский» вариант данного гимна приведен в издании: Записки генерал-майора Мейера. Подготовка

к польскому мятежу в Минской губернии в 1861 году / Под ред. и с предисл. Д.В. Скрынченко. Минск, 1908. С. 131–132.

Стоит отметить, что исполнявшийся в Вильно

вариант «Boże coś Polskę» завершался призывом

к несущему крест Иисусу: «Jezu, krzyż ciążki niosą

Twe ramiona, / A pod nim trzykroć upadasz, zemdlony.

/ Zmiłuj się, prosim i Polskie plemiona / Złącz w jeden

narod trzykroć rozdzielony. / Amen»259

259  Фiрыновiч А.Э. Паўстанне 1863–1864 гг.: вядомыя i невядомыя крынiцы… С. 312.

Адзін з варыянтаў тэксту патрыятычна-рэлігійнай песні «Boże! сoś Polskę»,

якая выконвалася ў 1861–1863 гг. на тэрыторыі беларуска-літоўскіх губерняў

Boże! coś Polskę przez tak liczne wieki

Okrytą blaskiem potęgi i chwały,

Nagle spod swojej usunął opieki

I wzniósł te ludy, co jej służyć miały.

Przed Twe ołtarze zanosim błaganie:

Ojczyznę wolność racz nam wrocić Panie

Tyś, co ją potem, tknięty jej upadkiem,

Wspierał walczącą za najświętszą sprawę

I chcąc świat cały mieć jej męstwa świadkiem,

Wśród samych nieszczęść pomnożył jej sławę.

Wróć naszej Polsce swietność staroźytną

Użyzniaj pola, spustoszale lany

Niech szczęście i wolność na wieki w niej kwitną

Poprzestań karę Boże zagniewany

Niedawnoś zabrał wolność z polskiej ziemi

A łez, krwi naszej popłyneły rzeki;

Jakże to okropnie to być musi z temi,

Którym Ty wolność odbierzesz na wieki.

Boże którego ramie sprawiedliwe

Żelazne berła władzów świata krószy

Zniszcz wrogów naszych zamiary szkodliwe

Bódź nadzieje w naszej Polskiej dusze

Boże najświętszy, od którego woli

Istnienie świata całego zależy,

Wyrwij lud Polski z Moskiewskiej niewoli

Wspieraj zamiary wytrwałej młodzieży.

Jedno twe słowo, wielki gromów Panie!

W chwili nas z prochów wskrzesić będzie zdolne,

Gdy znów zasłużym na Twe ukaranie,

Obróć nas w prochy, ale w prochy wolne!

Pod jednym hasłem wszystkie naszy stany

O wolność, równość, niepodliegłość prosim

Zniszcz różność braci, potorgaj kajdany

Poświęć horągiew którą dziś podnoszą.

O Matko Boska, coś na Ostrej Bramie

Cudami Swemi Litwinów krzepiła,

Przyjm modły nasze jako łaski znamie

I proś wolność by Polska wrociła.

Święty Stanisławie, nasz Polski Patronie,

Zanieś modlitwę do Boga za nami!

By jak Piotrowi wskrzesiwsze po zgonie,

Tak naszą Polska za twemi modłami.

Boże najswiętszy przez Chrystusa rany

Świeć wiekuiście nad braćmi zmarłemi,

Wejrzyj na lud Twój, niedolą znękany

Przyjmij ofiary Synów Polskiej ziemi.

Boże, narod Polski dzisiaj we lzach tonie,

Za naszych braci poległych błagamy,

Cierniem męczęństwa uwieńczyli skronie,

By nam męńczeńst wolności otworzyli bramy.

U groba Twego, Święty Kazimirzu,

Błagą Cię Litwa, Litewski patronie,

Spraw, aby wszyscy w braterskim przyznaniu

Zgodnie służyli w Ojczyzny obronie!

Jezu, krzyż ciążki niosą Twe ramiona,

A pod nim trzykroć upadasz, zemdlony.

Zmiłuj się, prosim i Polskie plemiona,

Złącz w jeden narod trzykroć rozdzielony.

Amen.1

Это было государство, всем подданым которого жилось сыто, но страшно. Где была больница

и начальные школы для крестьян, преподавание

в которых велось на литовском, аптека, лавки

и ежегодные сельскохозяйственные выставки397.

Здесь поощрялся взаимный шпионаж, здесь

каждый крестьянин мог бесследно исчезнуть,

а соседние помещики, отправляясь в Ретово, беспокоились: не отравит ли их гостеприимный

хозяин398

397 Живописная Россия. Т. 3: Западная и южная Россия. Ч. 1: Литовское полесье. СПб., 1882. С. 208–209; Fajnhauz D.

1863: Litwa i Białoruś. Warszawa, 1999. S. 196.

398 Pamiętniki Jakóba Gieysztora… Т. 1. S. 137–138.

Одним из ключей для понимания смыслов, которые вкладывались Калиновским в слово «литвин» является «Катехизис литвина» — документ,

написанный в период польского восстания 1830–

1831 гг. и распространявшийся на территории

Северо-Западного края Российской империи

вплоть до восстания 1863 г.:

— Литвин ли ты?

— Литвин по милости Бога.

— Кто есть литвин?

— Тот, кто верит в вольность и исполняет права

Статута.

— Почем узнается истинный литвин?

— По знаку усердного патриотизма. Во имя сабли,

пороху и свинцовой пули. Аминь. […]

— Без чего литвин не может жить?

— Без вольности и единства с поляками.

— Почему этот знак нужно употреблять?

— Чтобы перед ним пал сибирский и московский дух.

[…]

— Что есть единство с поляками?

— Составлять с ними единый и нераздельный народ,

так чтобы литвин был поляком, а поляк — литвином одной и той же Конституции165.

165

ОР РНБ. Ф. 629. Д. 106. Л. 4–7; Witkowski J. Powstanie 1863 r. i rosyjski ruch rewolucyjny w początku 1860-tych lat.

Mińsk, 1931. S. 153–154; Тальвирская З.Я. Некоторые вопросы общественного движения… С. 7.

О том, что

вне Польши Литву Калиновский, как и полагалось литвину, не видел, свидетельствует и анализ издававшейся при участии Калиновского

польскоязычной подпольной печати175.

175 Мiхалюк Д. Нелегальны польскамоўны друк пад кiраўнiцтвам Кастуся Калiноўскага // Кастусь Калiноўскi i нацыятворчы працэс у Беларусi. Матэрыялы мiжнароднай навуковай канферэнцыi. Лондан, 27–29 сакавiка 2014 г. / Под

рэд. А. Смаленчука, Дж. Дынглi. Мiнск, 2015. С. 55.

122 Калiноўскi К. За нашую вольнасць: творы, дакументы… С. 87

115

К. Калиновский. Из печатного и рукописного наследия. C. 165

Смерть Яськи отражает авторское разочарование, порожденное безуспешными попытками

поднять крестьян на восстание. «Крестьянин…

стал смотреть на дело польское как на затею помещичью»,— с горечью напишет Калиновский

несколькими месяцами позже113

113

Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузменка. Мiнск, 2014. С. 67.