Дзёрнавіцкая справа Лісты, апублікаваныя на пяці старонках парыжскага штотыднёвіка “Wiadomości Polskie”1 (1859, nr 50), нібыта і не маюць наўпроставых дачыненняў з забельскім зборнікам К. Марашэўскага і М. Цяцерскага, аднак выразна сведчаць пра грамадзянскую пазіцыю дамініканцаў; у іх таксама згадваецца П. Макрэцкі, якога называлі аўтарам Камедыі. Істотна і тое, што менавіта “дзёрнавіцкая справа” стала падставаю для скасавання Забельскага кляштара, у выніку чаго манаская бібліятэка і архіў апынуліся спачатку ў Полацку, пасля ў Вільні. Не выключаем, што падчас пераездаў частка дамініканскіх матэрыялаў была страчаная. Пэўную цікавасць выклікае і праблема атрыбуцыі лістоў у Парыж. Справа ў тым, што на тагачаснай Віцебшчыне было няшмат літаратараў, якія супрацоўнічалі з краёвымі і эміграцыйнымі перыядычнымі выданнямі. А самым актыўным сярод іх з’яўляўся Арцём ВярыгаДарэўскі (1816–1884), які яшчэ ў 1856 г., пакінуўшы службу (на выбранай пасадзе апекуна сельскіх запасных магазінаў Віцебскага павета), пачаў шукаць заробку як карэспандэнт польскіх газет і часопісаў. Супраца з газетаю Язафата Агрызкі (1827–1890) “Słowo” была кароткаю: толькі адну карэспандэнцыю і паспеў ён надрукаваць2. Крыху лепш атрымалася з часопісам “Ruch Muzyczny” і газетаю “Kurjer Wileński”3. Аднак, відавочна, А. Вярыга-Дарэўскі меў і іншыя кантакты з выдаўцамі і рэдактарамі. Магчыма, і з рэдактарам штотыднёвіка “Wiadomości Polskie” Феліксам Уратноўскім. Прынамсі, апублікаваны ананімна ў 40 нумары газеты за 1858 г. нарыс Z nad Dźwiny4 блізкі ў стылёвых адносінах да іншых публікацый А. Вярыгі-Дарэўскага. Прыгадаем таксама ягоную Гутарку з пляндроўкі па зямлі Латышскай5. Праўда, лічыцца, што гэты твор, які не захаваўся, узнік летам 1859 г., але ці можам мы быць пэўнымі, што раней Беларуская Дуда не наведваў інфлянцкія паветы Віцебскае губерні? Магчыма, там меў ён нейкі сталы клопат. (Здаецца, у Варклянах Рэжыцкага павета жыла сястра 1“Wiadomości Polskie” рэдагаваў у 1855–1866 гг. Фелікс Вратноўскі (1803–1871). 2Гл.: М. Хаўстовіч, Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIIIXIX стагоддзяў, т. 1, Варшава 2014, с. 207–218. 3Пачынальнікі: З гісторыка-літаратурных матэрыялаў ХІХ ст., уклад. Г. Кісялёў, Мінск 1977, с. 214–243. 4Z nad Dźwiny, “Wiadomości Polskie” 1858, nr 40, s. 1–4. 5Пачынальнікі: З гісторыка-літаратурных матэрыялаў ХІХ ст., уклад. Г. Кісялёў, Мінск 1977, c. 235.
А. Вярыгі-Дарэўскага Флёрыя разам з мужам Мікалаем Манцэвічам. Цікава і тое, што аповед пра гісторыю Інфлянтаў і звычаі старавераў пераплятаецца са згадкамі пра літаратурнае жыццё правінцыі, пра літаратараў, якія колісь выдавалі “Rubon”. Лісты пра падзеі вясны–лета 1858 г. у вёсцы Дзёрнавічы Дрысенскага павета напісаны чалавекам, які вельмі добра іх ведаў. І гэтым чалавекам мог быць А. Вярыга-Дарэўскі: ён гадаваўся ў фальварку Людвінава Дзісенскага павета, вучыўся ў Забельскай дамініканскай гімназіі – усё гэта побач з Дзёрнавічамі. Апрача таго, на Дзісеншчыне жылі: старэйшы брат Арцёма – Іван, яго сын Бярнард са сваёю сям’ёю. Нельга выключаць, што А. Вярыга-Дарэўскі не падтрымліваў дачыненні са сваімі былымі настаўнікамі – цяпер манахамі Забельскага кляштара. А яны, хіба, найлепш ведалі, што адбывалася ў Дзёрнавічах. Публікацыя ў газеце “Wiadomości Polskie” пачыналася ўступнаю нататкаю рэдактара: Na ziemi polskiéj, pod rządami Carów, jęki męczonych ofiar idą snać prosto do Boga: ludzie o nich zazwyczaj nie wiedzą, lub w późném dopiero uchwycą je echu. Rok temu, dochodziły nas głuche wieści o groźnych prześladowaniach religijnych w witebskiéj gubernii. Pobieżnie tylko przez nas wspomniane1, przez jeden tylko może dziennik francuzki podniesione2, znalazły one śmiałe i stanowcze zaprzeczenie w rossyjskim organie „Le Nord”3. Dzisiaj, odbieramy naraz dwa listy z najdalszych krańców naszéj ojczyzny, a datowane 1Маецца на ўвазе нататка ў 36 нумары газеты ад 4 верасня 1858 г.: “Мы мелі ў руках ліст, пісаны ў Вільні ў мінулым месяцы. Чытаем у ім: <…> У Віцебскай губерні адбыліся досыць важныя здарэнні з прычыны даўно скасаванае, але ніколі не забытае людам рэлігійнае уніі. У Дрысенскім павеце, пераважна ў маёнтках Лапацінскага, 3000 сялян, не жадаючы выконваць праваслаўных абрадаў, паўсталі супраць папоў. Губернатар Калакольцаў паслаў чыноўнікаў з войскам для ўтаймавання бунту. Яны ўчынілі страшэнныя злоўжыванні і зверствы. Імператар, даведаўшыся пра гэта, адхіліў ад пасады Калакольцава, а для вядзення следства прызначыў генерала Шчарбініна. Справа гэтая яшчэ не закончылася”. Гл.: “Wiadomości polskie” 1858, nr 36. Заўважым, што на пасадзе цывільнага губернатара Г. Калакольцаў знаходзіўся да 24.10.1858 г. 2Хто і на падставе чаго пісаў пра “дзёрнавіцкую справу” ў французскія перыядычныя выданні, – высветліць не ўдалося. Магчыма, на падставе французкага друку князь Пётр Далгарукі (1816–1868) расказаў гісторыю, што здарылася ў беларускай вёсцы, у кнізе Le verité sur la Russie (Paris, A. Franck libraire-éditeur, typogr. de Henri Plon, 1860, s. 302). Гл.: Wiadomości niektóre do dziejów kościoła katolickiego w polsko-rossyjskich prowincyach od rozbioru Polski aż do najnowszych czasów przez księdza Marcellego Sydona Śleczkowskiego plebana Szarzyńskiego z diecezyi Przemyskiéj, Jasło 1861, s. 193. 3Гаворка пра штодзённую, нібыта незалежную, хоць адначасна і “орган россійскаго правительства” газету “Le Nord”, заснаваную “расейскім немцам” Мікалаем Пагенполем (1824–1894), а рэдагаваную бельгійскім габреем Віктарам Капельмансам (1824–1871), што выходзіла ў Бруселі, а пасля ў Парыжы (з 1861 г.). “Самый подлейший орган и с каждым номером всё хуже и хуже” (Аляксандар Герцан). Гл.: В.К. Ронин, Русская публицистика в Бельгии в середине ХІХ века, “Славяноведение” 1993, № 4, с. 4–13.
z dnia 6 czerwca i 1 sierpnia r. 1858! Przez jakie koleje przechodziły te biedne kartki w ciągu swéj ośmnastomiesięcznéj wędrówki, ile rąk w tajemnicy i z trwogą je sobie podawało, zanim dojść mogły do naznaczonego miejsca1, na ileż strasznych niebezpieczeństw narażały w swojéj pielgrzymce tych, co się podjęli zanieść słowo bolu na ziemię wolną i śród wolnych ludzi: któż to powiedzieć zdoła, któż to nawet bez dreszczu myślą swą objąć potrafi?.. Ogłaszamy oba te listy. Karty to proste, rzewne a głębokie: nic do nich dodawać nie trzeba, żadnych nie wymagają objaśnień. Oby z nich czytelnicy nasi zrozumieli silę uczucia, które ludem naszym włada i jak wiele on dla niego znosić jest zdolny! Oby wyznawcy współnéj wiary przejęli się cierpieniami tylu braci, i pomyśleli o coraz groźniejszém dla wszystkich niebezpieczeństwie! I oby wreszcie cywilizowany Zachód poznał całą wartość i prawdę głoszonéj teraz rossyjskiéj tolerancyi i sprawiedliwości, i nie tak łatwo dozwalał wmawiać w siebie to, czemu uwierzyć jest mu nieraz tak wygodném!..2 На жаль, яна амаль нічога, з прычынаў бяспекі аўтара, не дае ў справе атрыбуцыі лістоў. Гэтак жа як іхнія перадрукоўкі ў кракаўскай газеце “Czas”3, а таксама ў працы Wiadomości niektóre do dziejów kościoła katolickiego… ксяндза Марцэлі Сыдона Слячкоўскага4 і зборніку Unici: Wspomnienia z dziejów męczeństwa5, падрыхтаванага Генрыкам Масціцкім. Галоўнае для публікатараў – яшчэ раз нагадаць “o krwawych prześladowaniach katolików”6. Лісты друкуюцца з захаваннем арфаграфічных і пунктуацыйных асаблівасцяў паводле: Sprawa dziernowicka, “Wiadomości Polskie” 1859, nr 50, s. 1–5. 1У адрозненне ад даволі бяскрыўднага нарыса Z nad Dźwiny, лісты пра “дзёрнавіцкую справу” трэба было перасылаць адмысловым каналам. Магчыма, падчас побыту ў Вільні ў кастрычніку 1858 г. А. Вярыга-Дарэўскі якраз і знайшоў яго. 2Sprawa dziernowicka, “Wiadomości Polskie” 1859, nr 50, s. 1–5. 3Korespondencya CZASU: Rosya, „Czas” 1860, nr 13, s. 2–3. 4Wiadomości niektóre do dziejów kościoła katolickiego w polsko-rossyjskich prowincyach od rozbioru Polski aż do najnowszych czasów przez księdza Marcellego Sydona Śleczkowskiego plebana Szarzyńskiego z diecezyi Przemyskiéj, Jasło 1861, s. 185–196. 5H. Mościcki, Unici: Wspomnienia z dziejów męczeństwa, Warszawa 1918, s. 102–121. 6А вось для Казіміра Сваяка найважнейшае ў “дзярновіцкай справе” было тое, што расейская адміністрацыя забараняла беларускую мову ў касцёле. Гл.: К. Сваяк, Следам за дзедам [у:] К. Сваяк, Выбраныя творы, Мінск 2010, с. 305–306.
[List] I
Z Białorusi, 6 czerwca I858. W gubernii witebskiéj, w powiecie dryzieńskim, znajduje się majętność p. Antoniego Korsaka, zwana Dziernowicze. W blizkości dworu jest kościół, fundacyi Korsaków, który był zawsze parafialnym, katolickim kościołem. Kapłan, sprawujący posługi duchowne przy tym kościele, bywał zwykle ze Zgromadzenia księży Dominikanów; okoliczne obywatelstwo i włościanie dziernowiccy składali tę parafię. W roku 1842, podobało się rządowi, podobnie jak wiele innych kościołów, tak i dziernowicki, odebrać katolikom i osadzić przy nim prawosławnego popa. Nabożeństwo katolickie rok cały jeszcze odbywało się w kaplicy, zwanéj Siodłowo, znajdującéj się na wiejskim cmentarzu, w lesie. W końcu i tam zakazano modlić się katolikom, i kapłana, natenczas Piotra Ciecierskiego, Dominikanina, zupełnie usunięto z obrębów dziernowickiej parafii. Włościanów zaś dziernowickich, pod pozorem, że wielu z nich przeszło niegdyś z obrządku słowiańskiego na łaciński1, jako odpadłych od Unii, a tém samém od prawosławia (bo to już za jedno się uważało) policzono, bez ich woli i wiedzy, za prawosławnych i do spisów cerkiewnych wniesiono. A ponieważ lud ten, widząc swój kościół przeistoczony i prześwięcony na cerkiew schizmatycką, zaprzestał całkowicie uczęszczać na rosyjskie nabożeństwo, do którego czu[ł] wstręt i odrazę, rozpoczęła się więc, zaraz wtedy, misya podobna do dudakowickiéj i leonpolskiéj przed laty czternastoma. Na wezwanie archireja Łużyńskiego, stawiły się z pomocą władze wojskowe i cywilne, przedewszystkiém zaś policya miejscowa wsparta dwiema rotami żołnierzy. Zapędzono lud nieszczęśliwy do cerkwi, gdzie duchowieństwo, dyspensując go na ten raz od spowiedzi, gwałtem wpychało mu do ust swoję komunią. Nie wszyscy ulegli temu gwałtowi; lecz i ci, którym dawano pożywać tę, bardzo wątpliwéj konsekracyi, komunią, nigdy więcéj nie poszli do cerkwi, i, jak byli, tak dotąd zostali katolikami ale skrytymi. Odbywają spowiedź po różnych kościołach, małżeństw nowych prawie nie zawierają a nowonarodzone dzieci chrzczą sami. To jednak nie przeszkadza popom miejscowym, że co rok, aby nie stracić posady, pokazują w swych parafialnych spisach, że wszyscy włościanie byli u spowiedzi2. Ten opłakany stan rzeczy trwał aż do roku 1857. W tém lecie, ufając dobroci nowego cesarza, włościanie dziernowiccy podali prośbę na imię monarsze, aby im wolno było wyznawać jawnie wiarę katolicką, tém bardziéj, że podejściem i przemocą zaliczono ich do prawosławia, i że oni sami nigdy 1Było to rzeczywiście za Katarzyny II; ale ta monarchini, za staraniem dziedziców, imiennym ukazem dozwoliła wszystkim dziernowickim włościanom pozostać na zawsze w obrządku łacińskim, co późniéj przez cesarza Aleksandra I zostało potwierdzone. (Przyp. koresp.) 2Niektórzy włościanie, aby mieć spokój od popów, kupowali od nich bilet czyli świadectwo że byli u spowjedzi; ten zwyczaj znany jest i używany w całéj Rossyi, w kościele schyzmatyckim, inaczéj bowiem nigdy nie mogłaby się utaić tak wielka ilość starowierców. (Przyp. kor.)
dobrowolnie nie przyjmowali tego wyznania. Z komisyi próśb odpowiedziano im przez sąd ziemski, że ich podanie, jako nie zasługujące na uwagę, zostawia się bez skutku. Włościanie atoli, nie zrażając się tém pierwszém niepowodzeniem, ponieważ nadal prosić im nie wzbroniono, podali znowu, w r. b. 1858, suplikę do cesarza i do ministra spraw wewnętrznych. Obudziło to i zatrwożyło miejscowego popa. Zaskarża swych mniemanych parafian do archireja Łużyńskiego, że się wyrywają z łona prawosławnéj cerkwi, a ten, jak zwykle, przyzywa do pomocy wojenną i cywilną władzę. W pierwszych dniach kwietnia, przybywa do Dziernowicz, wysłany z Witebska przez gubernatora Kołokolcowa, sowietnik rządu guberskiego, Howorowicz, a z nim przyboczny Łużyńskiego, protojerej Humilew, w zamiarze i z pełną władzą użycia wszelkich możliwych środków do nawrócenia tych dusz obłąkanych i odbiegających prawdy. Wnet organizuje się misya, przypominająca w zupełności straszną dla katolików epokę panowania Mikołaja. Bo na rozkaz przybyłych komisarzy pospiesza, w towarzystwie policyantów, cała miejscowa wykonawcza władza, to jest: kapitan sprawnik Spodarcow, ze wszystkimi powiatu swego assesorami czyli prystawami, mianowicie zastępcą assesora Popowem i aktualnymi assesorami Załęskim i Łowejką. Popowa zmienia wkrótce przybyły na jego miejsce assesor Fidelski. Zbierają przytém, z całego powiatu, będących na urlopie kilkudziesięciu żołnierzy. Nie mówię tu już o popach, których, przez cały czas komisyi, naliczono około czterdziestu. W ten sposób uzbroiwszy się w miecz podwójny, rozpoczęto działania. Bijąc w ciągu indagacyi pięściami lub rózgami (w czém smutnie odznaczyli się sprawnik Spodarcow i assesor Załęski), pytano: kto radził do cesarza podawać1 prośby, kto je układał i pisał, i gdzie są bruliony takowych? Przyjął na siebie całą tę winę włościański felczer, Wincenty. Bo, w istocie, on we wszystkich podtrzymywał ducha, jego staraniem podawane były prośby i on się na każdéj podpisywał. On téż ze wszystkich najwięcéj ucierpiał: zbito go okrutnie, skrwawiono, wytłuczono mu zęby, i do tyle się nad nim pastwiono, że przez kilka tygodni był bez przytomności. Potém, wraz z trzema innymi, odesłano go do Dryzy i posadzono w turmie: po dwóch tygodniach, mało przytomnego i jeszcze opuchłego, przywieziono do Witebska, tam stawiono przed gubernatorem i archirejem Łużyńskim, i nakoniec, pospołu z więźniami, skazano do publicznych robót. Mieszkanie jego, szukając owych brulionów, przewrócono ze szczętem. Pastwiono się nad jego żoną, która będąc w ciąży, poroniła. Katowano też, jak słychać, i drugą ciężarną kobietę, która poroniwszy, następnego dnia umarła. Skoro nie potrafiono wyśledzić kto pisał prośby, wzięto się do badania: gdzie i u jakich mianowicie księży włościanie spowiadali się dotychczas? Lud wymieniał okoliczne kościoły, jako to: Połock, Dzisnę, Oświéj, nawet Rygę i inne, nie wymieniając kapłana i nie czyniąc wzmianki o najbliższym kościele, o trzy tylko mile odległym, księży Dominikanów zabialskich. Jednakże temu nie uwierzono: cała komisya, w pełnym komplecie, jeździła do Zabiał, mając wszelkie podejrzenie, że tameczni Dominikanie muszą koniecznie spowiadać
włościanów dziernowickich. Pod przysięgą zapytywano lud miejscowy: czy bywają w tym kościele tamci parafianie i czy się spowiadają? Lud odpowiadał rozmaicie, i choć bez wyraźnych dowodów, całą tę winę zrzucono na karb zabialskich Dominikanów. Na tych wstępnych działaniach upłynął cały miesiąc kwiecień: wstępnych mówię, bo istotny cel komisyi zależał na tém, aby dziernowickich włościanów przymusić znowu do prawosławia i nazawsze w niém zatwierdzić. Lecz jakkolwiek silne było ramię, którém popi w téj sprawie władali, okazało się jednak niedostateczném. Przeto z Witebska przybywa pułkownik żandarmeryj Łosiew, ze czterema ze swéj komendy szeregowymi. Wydaje rozkazy do policyi, ażeby zewsząd jak najwięcéj zebrała urlopnych żołnierzy i rozsyła ich na kwaterunek po domach włościańskich, z poleceniem namawiania do prawosławia. Tymczasem partyami sprowadza lud do dworu i nie ufając w skuteczność apostolstwa popów, sam codzień przemawia, chwali i zaleca wiarę carską. Pojedynczych zaś, o których słyszał, że są najtwardsi, każe ciągnąć do czarnéj komnaty i siec różgami. Uwijają się popi i skoro zdybią na osobności człowieka, obskakują go do koła, a szarpiąc, targając za włosy, szturkając pod boki, i pod gardło, krzyczą z całych sił: przyjmuj prawosławie, przyjmuj prawosławie! Biedny chłop wymęczony, żegnając się ucieka, przekonany w głębi serca, że go istne złe duchy napadły. Ciągnęło się to bolesne i oburzające nawracanie aż do połowy maja, i przez sześć tygodni jednego tylko znaleziono człowieka, który uległ. Był nim rymarz, nazwiskiem Józef. – Widząc bezskuteczność takich cząstkowych konferencyi, pułkownik Łosiew każe zebrać razem wszystkich ojców rodzin i gospodarzy: około ośmdziesięciu; wkłada na siebie paradny mundur i całéj asystencyi każe wdziać uniformy i szpady przypasać. W takiéj paradzie występują wszyscy na dziedziniec: tuż i popi, w czarnym zastępie obok się szykują. Naówczas pułkownik odzywa się temi słowy: "Cesarz Jegomość chce, abyście wszyscy byli prawosławnymi. Dlaczego się wy upieracie, czemu nie chcecie przejść na tę wiarę?" – Lud kłania się i odpowiada: "Panie, my jesteśmy wierni poddani Cesarza, płacimy podatki, dajemy rekruta, nie żałujemy w potrzebie i krwi naszéj, lecz wiary ojców naszych nigdy nie odstąpimy". – Pułkownik: "To wy buntownicy! wy sprzeciwiacie się woli Cesarza! Kto was podburza, wyznajcie waszych przywódców; przynajmniéj drudzy wolni będziecie, inaczéj wszyscy pójdziecie pod knut i na Sybir! Ani żon, ani dzieci waszych więcéj nie ujrzycie!" – Lud kłania się i odpowiada: "Panie, my wszyscy jesteśmy przywódcami, bośmy wszyscy katolicy. Gotowiśmy na Sybir i na śmierć nawet, ale wiary naszéj nie odmienimy". – Pułkownik: "A wszakże wy byliście już w cerkwi i prawosławie przyjęli, więc teraz odstępcami jesteście od wiary". – Lud znowu kłania się i odpowiada: "Panie, nie racz się gniewać za to, co powiemy. Wszak i Pana samego, gdyby dwie roty wojska obstąpiły z bagnetami, toby mogły zapędzić i do chlewa nawet. Cóż więc dziwnego, że i nas takim sposobem do cerkwi zapędzono? A tym co się opierali, ujmując się klamki lub drzwi kościelnych, pałaszem albo siekierą odcinano palce u rąk. Wszak i dziś jeszcze są tacy między nami". – Tu pułkownik zamilkł, a popi krzyczą chórem: "A toż niektórzy z was i komunią
przyjmowali! Cóż to, wy żartujecie z naszéj wiary!" – Lud odpowiada: "My nie żartujemy, tylko jakże tam dawano komunią: tłukąc pod szczęki albo końcem szpady otwierając usta; przytém nie na czczo i bez spowiedzi!" – Wtedy protojeréj Humilew zabiera głos uroczyście i tak rzecze: "Dziwię się waszéj ślepocie i niepoznaniu! Jak się to wam nie przekonać, że wiara święta, prawosławna, jest wiara jedyna i prawdziwa? Czy widzieliście wy, jak malują Chrystusa?"– Lud: "Widzieliśmy". – Protojeréj: "Otóż patrzcie, czy nie taka u nas broda, czy nie tak uczesane włosy jak u Chrystusa? Czy nie takie u nas widzicie odzienie, jak na obrazie Chrystusa? A więc koniecznie wiara nasza musi być prawdziwa!" – Lud odpowiada: "Wiemy że Chrystus miał brodę i długie włosy, może i odzienie podobne do waszego; ale to nie należy do wiary i my naszéj nie odstąpimy..." Na tém się skończyło apostolstwo. Komisya widząc, że trudno z włościanami dać sobie radę, postanowiła dociec wprzódy przyczyn takiéj zaciętości i oporu, i wyśledzić "sprawców zbrodni". Nadmieniłem wyżéj, że przez domysł czy téż może niektóre poszlaki, obwiniano zabialskich Dominikanów o podżeganie, i taki raport posłano ministrowi spraw wewnętrznych. Dołożono przytém, że dnia 23 kwietnia, obchodzono w kościele zabialskim uroczystość Świętego Jerzego, patrona kościoła i parafii, i że kaznodzieja, ks. Mokrzecki, w białoruskiém narzeczu opowiadając ludowi życie i męczeństwo świętego, jego przykładem utwierdzał swych słuchaczów w katolickiej wierze, i że cała ta nauka była alluzyą do obecnego jakoby męczeństwa w Dziernowiczach. Taki raport złożył zastępca assesora Popow pułkownikowi żandarmeryi Łosiewowi, a ten, nie badając, czy tak było rzeczywiście, odesłał donos naczelnikowi żandarmeryi. O następstwie i skutkach tego zaskarżenia nic dotąd nie wiadomo. Tu wrócę na chwilę do wstępnych, jak je nazwałem, czynności komisyi. Wspomniany felczer Wincenty miał kilkoro sióstr, z nich jedna, niezamężna, Magdalena, prostéj wiary i pobożności ale roztropna i silnego ducha chrześcijanka, jeszcze podczas pierwszego nawracania wiele wycierpiała, bo kryjąc się i uciekając w mroźną porę, straciła u nóg palce. Teraz, gdy brata jéj męczono i prawie nieżywego zamknięto w więzieniu, Magdalena nie tracąc odwagi ni czasu, wymknęła się z rąk komisarzy i biegała gdzie tylko mogła, donosząc co się dzieje w Dziernowiczach i błagając o ratunek i opiekę dla brata i włości całéj. Naprzód trafiła do marszałka Łopacińskiego, który przemówił za nieszczęśliwymi do gubernatora Kołokolcowa i pułkownika Łosiewa. Udało jéj się nawet, jak mówią, posłać prośbę do Cesarzowéj. O skutku prośby jeszcze nie wiadomo: dość jednak, że komisya nic nie dokonawszy, czy skutkiem wyższego rozkazu, czy téż z własnéj woli, znużona półtoramiesiczną, daremną pracą, w dniu 19 maja zamknęła swój straszny trybunał opuściła Dziernowicze. Wszyscy wyglądamy a nie możemy odgadnąć, jak w téj sprawie zawyrokuje Cesarz, bo ona jednak musi dojść do niego. Więc ten pierwszy jego wyrok, w podobnéj kategoryi, okaże nam, jakie na przyszłość możemy mieć nadzieje co do swobody wyznania naszego.
[List] II
Z Białorusi, 1 sierpnia. Doniosłem wam poprzednio o gwałtowném a daremném nawracaniu na schyzmę włościanów dziernowickich, które trwało od pierwszych dni kwietnia do 19 maja. Wiadomo waszym czytelnikom o co tam badano lud ten nieszczęśliwy, jakiemi drogami usiłowano go nakłonić do wyrzeczenia się wiary, i że nakoniec po użyciu wszelkich możliwych środków, odesłano całą tę sprawę pod rozstrzygnienie Cesarza. Opowiem teraz, jak ją Cesarz rozstrzygnął. W miesiącu czerwcu, jadący na rewizyą gubernii witebskiéj senator Szczerbinin, odbiera najwyższe polecenie zjechania do Dziernowicz. Wieść że tak wysoki dostojnik państwa w imieniu Monarchy przybywa, o pomyślném na stronę prześladowanych rozwiązaniu téj sprawy rokować kazała. Ale, wydane ku temu celowi, przygotowawcze rozporządzenia okazały jawnie, że to będzie dalszy ciąg poprzedniéj misyi, tylko na bardziéj urzędową stopę i z większą przebiegłością obmyślonemi środkami do spełnienia nieugiętéj woli rządu. Zaledwo, w d. 20 czerwca, przez władze miejscowe w Witebsku powitanym został Senator, wnet wysłał do Dryzy żandarmów po owych trzech ludzi, którzy na początku komisyi, pierwszych dni kwietnia, wraz z felczerem Wincentym, odesłani zostali do dryzieńskiéj turmy i tam aż dotąd w żelazach trzymani, za to że prośbę byli podpisali. A ponieważ za poprzedniéj komisyi, marszałek powiatu dryzieńskiego, p. Łopaciński, przyjmując prośbę od tych nieszczęśliwych, przemówił był za nimi do władz, i tém samém wziął niejako udział w téj sprawie, więc i on wezwany został do Witebska. Stawiwszy się przed Senatorem, usłyszał od niego, między innemi, propozycyą, aby niezwłocznie udał się do Dziernowicz i oznajmił ludowi cesarską wolę, iżby wszyscy byli prawosławnéj wiary. Lecz p. Łopaciński, pamiętając dobrze, jako prawy chrześcijanin, że więcéj Boga niż ludzi słuchać należy, z oburzeniem odrzucił tę propozycyą i niełaskawie pożegnany, wrócił do domu. Tymczasem zapowiedziano bytność Senatora w Dziernowiczach na 12 lipca. Na kilka dni przed tém pospieszyła tam, nietylko dryzieńska, lecz i połocka policya: asesorowie Fidelski, Łowejko, Zwierow, fiskał rządowy z Połocka Howorski, sprawnik ziemski Spodarcow, strapczy Krywonosow i pułkownik żandarmeryi Łosiew. Ten ostatni, jadąc z Witebska do Dziernowicz, w towarzystwie jednego z przybocznych Senatora urzędników, dnia 9 lipca z rana, zboczył do klasztoru zabialskiego XX. Dominikanów, i widząc się z przełożonym, ks. Dzięgielewskim, opowiedział naprzód cel swojéj podróży do Dziernowicz, a następnie z wielkim zapałem przedstawiał ogrom winy, ciążącéj na klasztorze zabialskim, za oderwanie od panującéj wiary nie już kilku osób, ale całéj parafii! Z wielką zgrozą mówił o katolickim zwyczaju przyjmowania do spowiedzi ludzi nieznajomych i o nauczaniu ludu w jego białoruskiém narzeczu, w jakiém właśnie mówione było kazanie na Ś. Jerzy przez ks. Mokrzeckiego. Wkońcu dodał, że niema teraz innego środka dla Dominikanów, na ocalenie klasztoru od grożącéj mu kasaty i na zgładzenie tak strasznego przewinienia, jak tylko żeby jeden z kapłanów podjął się nakłonić lud dziernowicki do przyjęcia prawosławia, a przynajmniéj starał się
wmówić mu, że Senator, którego czekają, jest jakby sam Cesarz, że co on powie, to będzie wolą Cesarza, i że téj woli wszyscy powinni być posłusznymi, bo taka jest i wola Boga! Domagał się więc koniecznie jednego kapłana do Dziernowicz, a mianowicie ks. Mokrzeckiego. Gdy mu przełożony wręcz odmówił, wykazując niedorzeczność podobnego wymagania, pułkownik Łosiew nie mogąc już dłużéj ukrywać hamowanego gniewu, wyzionął cały potok słów obelżywych na religią katolicką i kapłanów, groził niełaską Cesarza, wyrzucał niewdzięczność za opiekę i dobrodziejstwa rządu. "Pozwolono teraz, rzecze, katolikom naprawiać kościoły, jak oto i wasz się naprawia! A mury wasze (pokazując na kościół klasztorny) tak wspaniałe, ten ogród tak piękny, czyliż za to wszystko nie warto współdziałać z rządem i przykładać się do uskutecznienia wszystkich jego zamiarów? – Przełożony krótko odpowiedział: "Nie warto z obrazą Boga” – Pułkownik: "To wy Cesarza nie słuchacie?" – Przełożony: "Cesarza słuchamy, ale pana Boga więcéj". Na tém skończyła się rozmowa, po któréj obaj urzędnicy opuścili klasztor i udali się do Dziernowicz. Tam przez trzy dni pracowali nad przygotowaniem ludu do przyjęcia najwyższéj cesarskiéj woli, którą Senator miał ogłosić! Dnia 12 lipca przyjechał nareszcie do Dziernowicz senator Szczerbinin, a z nim sześciu innych urzędników. Lud czekał nań zebrany. Wtedy p. Szczerbinin w uroczystym mundurze, liczną otoczony asystencyą, wystąpiwszy przed zgromadzenie, powitał je uprzejmie i temi zagaił słowy: "Prosiliście wy, dziatki moje, Najmiłościwszego Cesarza, Wielkiego Monarchę naszego Aleksandra II, aby wam pozwolił zostać katolikami. Otóż ja, w jego imieniu przybyłem oznajmić wam, że cesarz Aleksander II wstępując na tron wszechrossyjski, przysiągł opiekować się prawosławną wiarą, podtrzymywać ją, bronić i rozszerzać. A zatem prośby waszéj przyjąć i wam dozwolić zostać katolikami obowiązek przysięgi nie dozwala. Przytém, wiadomo wam być powinno, że wola Cesarza jest święta, że Cesarz jest posłannikiem Boga: Bóg na niebie, Cesarz na ziemi! Kto się sprzeciwia Cesarzowi, ten się Bogu sprzeciwia! A zatem i wy, dziatki moje, nie powinniście się sprzeciwiać téj najwyższéj woli. Cesarz chce i Bóg chce, abyście byli prawosławnymi! Cóż, czy zgadzacie się?". Nastąpiła bolesna scena: lud ze łzami i łkaniem najokropniejszém wołać począł: "Jaśnie Wielmożny Senatorze! My Cesarza słuchamy i szanujemy wolę jego we wszystkiém, co nie tyczy sumienia i duszy naszéj. My wiary świętéj odstąpić nie możemy. Pozwólcie nam, podobnie jak żydom i lutrom, chwalić Boga, jak go chwalili ojcowie nasi, bo my prawosławia nie znamy i nie chcemy”! Senator: "Nie, dziatki moje, to być nie może. Nie opierajcie się woli Cesarza i woli Boga. Wy, chcący czy nie chcący, musicie być prawosławnymi. Nie słuchajcie tych Dominikanów; co was bałamucą, my wkrótce ich stąd rozpędzimy"! Wtém z orszaku Senatorskiego zawołano: "A cóż to, jeszczeście się nie pokłonili Cesarzowi w osobie Senatora? Pokłońcie się przecie!" – Lud z uszanowaniem schyla głowy. –"Ale nie tak (woła kilku urzędników) nie tak! Niech każdy z was upadnie do nóg Senatora i ucałuje mu rękę". – Lud się jeszcze
ociągał, nie wiedząc w jakim celu domagają się tego, gdy w tłum zgromadzenia wpadają urzędnicy a popychając i wlokąc biedaków, ciągną każdego z osobna przed Senatora, naciskają naprzód głowę do kolan i każą potem ucałować rękę. Senator nawzajem każdego całuje w głowę! Ten akt pokłonu uznany został za dowód zgodzenia się na słowa Senatora i przystąpienia do prawosławnéj wiary!! Wszystkich, którzy odbyli tę zdradliwą ceremonią, wnet odprowadzono na stronę i zapisywano imiona, jako dobrowolnie i chętnie przyjmujących prawosławie. Jednak ośmiu domyśliło się podstępu, nie chciało oddać pokłonu i zamknięto ich na cały dzień do chlewa. To się działo w Sobotę; skoro zapisywanie skończone zostało, kazał Senator aby wszyscy nawróceni, nazajutrz, to jest w niedzielę, znajdowali się w cerkwi na nabożeństwie i przyjęli prawosławną komunią. Tymczasem, chcąc włościanom zadowolenie swoje okazać, dał im na gorzałkę pięć rb. sr. Ale po chwili wszystek lud ochłonąwszy z pierwszego wrażenia, zrozumiał podejście, odesłał Senatorowi pieniądze i żaden z nich nazajutrz nie poszedł do cerkwi. Oburzyło to niezmiernie Senatora i wszystkich asystentów; przynajmniéj udawali wielkie oburzenie. A że trzeba było wynaleźć winnych w zrujnowaniu "tak szczęśliwie rozpoczętego dzieła", znowu więc wszystko zrzucono na zabialskich Domikanów: że ci, wśród nocy, potrafili podburzyć lud gotujący się już do prawosławnéj komunii, i tak zniszczyli cały rezultat pracy i perswazyi Senatora. Mimo to, p. Szczerbinin zapowiedział, że Cesarz postanowienia swojego nigdy nie odstąpi; że ci z włościan, którzy przy pokłonie i pocałunku zapisani zostali, sądzeni będą i karani jako odstępcy od wiary; drudzy zaś, co nie uczynili pokłonu, pójdą do więzienia, albo do robót publicznych. I dodał, że w razie oporu, sprowadzi żandarmów i kilka rot żołnierzy, jak to się zdarzyło przed czternastoma laty. Następnie zdawszy całą władzę na pułkownika żandarmeryi Losiewa, dnia 13 lipca opuścił Dziernowicze. W przejeździe do Dryzy, wstąpił do klasztoru zabialskiego ks. Dominikanów. Wymawiał przełożonemu, "że podtrzymując dziernowickich włościan w katolickiéj religii, działają przeciw woli rządu; że propaganda katolicka dobra jest w każdym innym kraju; lecz w Rossyi, gdzie Bóg i Cesarz jedno znaczą, targać się na panującą wiarę jest zbrodnią stanu i świętokradztwem”. Zagroził nadto najsurowszą odpowiedzialnością, niełaską Cesarza dla wszystkich i sądem bez miłosierdzia na każdego, ktoby poważył się paraliżować dalsze czynności komisyi dziernowickiéj. Nie mówiłem dotąd o samym dziedzicu wsi Dziernowicz, p. Antonim Korsaku. Krążyły wieści w sąsiedztwie, że ten właściciel, lubo sam katolik, w czasie pierwszego nawracania w roku 1843, czynnie pomagał agentom rządowym w przymuszaniu swych poddanych do odstąpienia katolickiéj religii. Wszakże, mało kto o tém wiedział i temu zawierzał: p. Korsak nie przestawał używać opinii prawego obywatela i dbałego o los swoich poddanych dziedzica. A gdy w początkach teraźniejszéj komisyi zupełnie się usunął z majątku, i pod pozorem choroby, mieszkając w Dryzie, trzymał się biernie w całéj téj sprawie, już tém samém zjednał sobie (tak mało u nas wymagają!) u wszystkich lepszą
opinią, u włościan zaś wdzięczność, że lubo nie pochwalał, to przecie nie ganił ich gorliwości, i nie pomagał rządowi. W istocie, wpływu pana włościanie najbardziéj się obawiali. Ale przyjazd Senatora wyświecił wszystko. P. Szczerbinin mogąc, wedle danych sobie instrukcyi, użyć wszelkich środków do złamania oporu dziernowickich włościan i odjęcia im nadziei utrzymania się przy wierze swoich ojców; wiedząc przytém, ile zdoła mu być pomocnym miejscowy obywatel i mając prawo, jak się pokazało, na jego pomoc rachować, napisał z Witebska do p. Korsaka, zapraszając go do współdziałania. W liście tym doniósł mu, że ma w ręku własnoręczne jego pismo, którém się on zobowiązał przed laty czternastoma, że wszyscy jego włościanie zostaną prawosławnymi. Na téj umowie opierając się, żądał p. Szczerbinin, aby p. Korsak przyjechał i sam oświadczył swoim poddanym, że wolą jest Cesarza i wolą jest Boga, iżby przeszli na wiarę schizmatycką. Jakie powody skłoniły p. Korsaka do tak haniebnego zobowiązania się – niewiadomo; ale musiały być mocne, kiedy się wycofać nie mógł. Prosił tylko Senatora, aby go, z powodu choroby uwolnił od osobistego w komisyi udziału, i w swoje miejsce ofiarował plenipotenta, p. Żarnowskiego, podobnego jak on katolika. Żarnowski przechodził dotąd różne koleje: sprawował kilka niższych policyjnych urzędów i z nich wyniósł głęboką znajomość urzędniczych wybiegów. Obrotny i w środkach nieprzebierający, posiadał w okolicy wziętość niemałą. Podjął się ofiarowanéj misyi, przyjął instrukcye od pp. Szczerbinina i Korsaka, i dobrawszy sobie dwóch pomocników: Racyborskiego, ekonoma Dziernowicz i Szaurę, podlekarza, stawił się pod rozkazy pułkownika Łosiewa. Zaraz po wyjeździe senatora, obsadzono policyantami wszystkie drogi i przesmyki wiodące z Dziernowicz, tak, że nikt w okolicy nie mógł się dowiedzieć co się działo w téj wsi nieszczęśliwéj. Wzięto się zaś raźnie do sprawy: Łosiew stanął na czele władz policyjnych, Żarnowski na czele oficyalistów wiejskich; pierwszy działał w imieniu cesarza, drugi w imieniu dziedzica. Pierwszy mówił o nieugiętéj woli rządu i groził rotami żołnierzy, które w Połocku czekały jego skinienia; drugi, od chaty do chaty biegając, płakał, litował się nad włościanów niedolą, błagał i zaklinał, aby się nie narażali uporem swoim na gniew podwójny: cesarza i własnego pana! "Na cóż się przyda (mówił im) to wasze sprzeciwianie się? każdemu z was dadzą po pięćset rózeg; jeśli te wytrzyma, drugie pięćset, i jeszcze pięćset! Poszlą was na Sybir, żywcem drzeć będą pasy i zawsze dlatego każą być prawosławnymi. Tymczasem sprowadzone roty żołnierskie znęcać się będą nad żonami i córkami waszemi!" – Niedość na tem: sprowadzono do Dziernowicz felczera Wincentego, ale jakże odmienionego! Nieszczęśliwy, przez trzy miesiące trzymany w więzieniu, męczony pracą i srogiém biciem, dręczony może bardziéj kuszeniami archireja Łużyńskiego, zresztą niezupełnie na umyśle przytomny, nie mógł się oprzeć tylu szatańskim natarczywościom i przyjął prawosławie. Stanął więc teraz wpośród swoich, których niegdy był duszą i podporą, lecz stanął jako schyzmatyk, a na twarzy i na ciele nosił znaki okrutnych katowań. Biedny lud, słysząc wciąż straszne groźby i zapowiedzi, o których prawdopodobieństwie nie wątpił, przerażony zjawieniem się Wincentego,
pozbawiony wszelkiéj podpory, opieki, a nawet nadziei, upadł na duchu i zwątpił o możności utrzymania się przy swéj wierze. Wszakże żaden z włościanów nie mógł się zdecydować aby pójść do komisyi i zgodzić się na prawosławie. Wtedy krótszéj ujęto się drogi. W poniedziałek, 14 lipca, gdy włościanie poczęli zgromadzać się na pryhon, policya niespodziewanie ich obskoczyła i zapędziła do cerkwi. Tam popi, nie uważając wcale, czy który był na czczo, czy po śniadaniu, czy chciał lub nie chciał spowiadać się, dawali generalną absolucyą i każdemu pchali komunią do ust. Wielu było, którzy się opierali téj profanacyi i obronili się rzeczywiście od przyjęcia. Ale i to nic nie pomogło, bo jak pierwéj każdy, którego Senator ucałował, tak teraz, ktokolwiek zagnany był do cerkwi, zaliczony został do prawosławnych i wpisany w rejestra. Więcéj niż tygodnia łowiono włościanów, dręcząc w ten sposób ich sumienie, i przebrano jeśli nie całą wieś to przynajmniéj część znaczniejszą, a dzieci pochrzczono na nowo. Poczém posłano raport Senatorowi, że wszyscy włościanie dziernowiccy, uznawszy swoje błędy i za nie żałując, ze skruchą, dobrą wiarą i przekonaniem najmocniejszém, wrócili na łono panującej wiary! P. Szczerbinin odpowiedział łaskawie, przyrzekając w imieniu cesarza względy i nagrody niektórym, a Żarnowskiego, który w istocie najwięcéj się był odznaczył, zaszczycił swoją wizytą i przyjął dwie jego córki do instytutu szkolnego, na koszt skarbowy. Felczer Wincenty, wróciwszy do Witebska, jakby tam dopiero spostrzegł się co był zrobił, nadzwyczaj posmutniał, chodził zamyślony, modlił się i płakał, wpadał to w rozpacz to w nieprzytomność, nareszcie w nocy z 23 na 24 lipca, nie mogąc znieść dłużéj udręczenia, zastrzelił się. Takie było tragiczne rozwiązanie tego straszliwego dramatu, który, pod panowaniem Aleksandra II w Rossyi, we wsi dziernowickiéj, wydarł Kościołowi około tysiąca dusz katolickich!... Domine! Tu es refugium meum... erue me a circumdantibus me!
Комментариев нет:
Отправить комментарий