русаки острынской волости и литвяки

 

Acta Baltico-Slavica 1994. Жители острынской волости возле Гродно - Русь, русины, русаки.

Жители острынской волости возле Гродно - Русь, русины, русаки.

Чацвёртая ўжывальная ў гэтым рэгіёне - летувіская мова. Летувіскаю гаворкаю (трэба прыняць да ўвагі тое, што яе носьбіты называюцца тут ліцвякамі, літоўцамі, ліцвінамі або барцякамі). Летувіская літаратурная мова прысутнічае ў школе і ў касцёле.

Аўтар: Энгелькінг Ганна,
Дадана: 02-02-2003,
Крыніца: Лідскі летапісец № 15.

http://pawet.net/library/v_ethnography/elking_l/З_этнаграфічных_даследванняў_на_Гарадзеншчыне.html

взято из facebook Алекс Бруй группа «Роднае слова»

Мой бацька быў чысты ліцьвяк…

або БЕЛАРУСКАЯ НАЗВА ЛІТОЎЦАЎ.

Жывучы ў атачэнні іншых народаў, беларусы, хоць і мелі часта невыразную самасвядомасць, але давалі суседзям адметныя назвы.  

Шырока вядома, што сучасных палякаў некалі называлі «ляхамі», а расейцаў — «маскалямі Пэўна ж, павінна была быць і назва суседзяў-балтаў, якія значна розніліся ад беларусаў мовай, і якія, дарэчы, самі называлі беларусаў сваім словам — «гуды».

Цяпер у беларускай публіцыстыцы існуюць розныя варыянты назвы паўночна-заходніх суседзяў — «летувісы» (адпаведна іх саманазве), «жамойты» (што няслушна, бо Жамойць складае адно 1/3 Літвы) або «літоўцы» (як у Расіі). Але як жа сапраўды называлі іх раней нашы продкі? Запісы беларускіх гаворак  пачаліся, у асноўным, у ХІХ ст. Але на іх можна пакласціся, бо яны фіксуюць даўнейшую непарыўную традыцыю. 

Слоўнікі і этнаграфічныя запісы не  фіксуюць вышэйадзначаны назваў літоўцаў, а даюць толькі два варыянты : «ліцвяякІ» (або «літвякІ») і “літвіны”. Зразумела, што апошняя назва ўзнікла пад уплывам польскай мовы. Такім чынам, як чыста беларуская назва, запісаны адно варыянт “ліцвякі”.

От прыклады, узятыя з «Слоўніка беларускіх гаворак Паўночна-Заходняй Беларусі», Слоўніка І. Насовіча і этнаграфічных запісаў:

— «І ліцьвякЕ адзін другога не панімаюць» (Гродзенскі р-н)

— «Старыя гаварылі па-літоўску. Мой бацька быў чысты ліцьвяк, а мяне ўжо можна прадаць па-літоўску, нічога не панімаю». (Памежжа з Літвой)

— «Пры лецьвякох жывём. Была пры лецьвякох». (Ст.Трокі)

— «Літвякі па-нашаму не гаворуць» (Магілёўшчына)

Дарэчы, выкарыстоўваў гэты этнонім і Янка Купала:

— «З адной стараны йшоў Паляк,

А з другой — шоў Ліцьвяк….»

(Байка «Лякарства» 1909 г.)

Нягледзечы на намаганні навязаць іншыя варыянты, трэба прызнаць, што яны не адпавядаюць народным беларускім найменням.  Пацвярджае гэта і наяўнасць на захадзе Цэнтральнай Беларусі вёсак з назвай “Літва”. 

Дадам, што “ліцвякі” назва нейтральная, не зняважлівая. Зняважліва іх называлі “гергуны” і “жыгуны”.

Абвяргаючы магчымую крытыку, што “літвякі” – гэта яўрэі, хачу адзначыць, што яўрэяў беларусы называлі  толькі словам “жыжы” без адрозненняў у паходжанні. А от у іншых краінах і маглі, для адрознення, называць па краіне паходжання (Літва).  Самі ж беларусы называлі “ліцвякамі” толькі літоўцаў. Пра што сведчыць і прымацаваны ніжэй  фрагмент з “Слоўніка беларускай мовы” 1870 г. Івана Насовіча.

Sonderabdrud aus den Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesellschaft

Wolter E. Zur litauischen Dialektkunde

Mittl. Lit. Litt. Gesl. IV p. 166-187

Litvekas - название дятловского литовца.

К вопросу об участии литовцев в этногенезе белорусов / М. Я. Гринблат // Вопр. этнич. истории народов Прибалтики. – М., 1959.

Dolinami rzek opisy podróży wzdłuz Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy Аўтары: Zygmunt Gloger · 1903

Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie

Аўтары: Janusz Rieger, Anna Stelmaczonek-Bartnik · 2014, s. 374

https://play.google.com/store/books/details/Janusz_Rieger_S%C5%82ownictwo_polszczyzny_gwarowej_na_B?id=9KJ-DwAAQBAJ

Prawostawnych było, starowierów było, potem ludzi mieszane. Lićwiny – wo tam, tamte dwie wioski, tam koło jeziora, tam, znaczy, młodzież rozmawia po rusku i po polsku gadała, choć i stara i po polsku i po rusku umieli, ale oni miedzy sobo po litewsku rozmawiali. Nu Adymi’aniszki, Baluszyński, Piatkuniszki

<... >

Nu to Zaborniki, taka koło Opsy niedaleko wioska, ta wioska nachodzi się on'a mien-dzy Pelikany i Dalekie – Zaborniki; on'a i teraz tam już i ot tam wszystko po litewsku ot. Potem koło Złota: takie wot Kumpini, Adymi'aniszki, teraz to już chyba tam on'i już nie umiejo, bo stare poumierali już, a w Kuźniach czy tak spotkało się koło kościoła – miedzy sobą po litewsku. O takie był[y] czasy, cztery wioski. A sama Opsa to wiencej po polsku tam. [Kiedy to było?] Nu to litewska ta rozmowa szła u jich tam i przy Polscy i po wojni. I teraz, może i teraz, chto jich wiedzo. Takie wioski Wajniuńcy, Zaborniki, nu Dryświaty to już po polsku. Widzy – tam już też polski

<... >

U n'as, w naszej wo tut miejscowości [w Wozgielancach] wszystkie [mówili] po polsku, i małe o takie jak rodzi się, wszystkie po polsku. Ale o taki polski jak moj, on mieszany, bielaruski, polski. [A z mieszkańcami innych miejscowości?] Jak oni mówio, tak i my, ale wszystko jedno mnie poznajo, bo pojade ja u Brasław u balnice ili u poliklinika zajde, to oni mnie mówio, że ja Litowka. Więcie taki jenzyk, ja staram się pa rusku mówić, a u mnie wszystko jedna co to mieszane się, czy polska słowa, tak on'i: ty z Pryb'ałtyki, z Litwy, Litouka na mnie'i'a wsiwo wremia. Nie, nicht nie zlobi się za to, nie, nie, nie, możesz rozmaw'i'aj po polsku to wcześniejsze, oniż to przyjmuję, tylko nie rozumie wo który. Tak myż staramy sięż po rusku mówić, a jak po rusku mówim, to nas Lićwiakami nas przyznajo że. Wszysko jedna polska słowa umieszasz