Сядзібы Віцебшчыны: даведнік / М. В. Півавар. - Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2020. - 255 с.
X. Edward Likowski DZIEJE KOCIOŁA UNICKIEGO NA LITWIE I RUSI. - Poznań, 1880
Jednem słowem trudno znaleść i wskazać jakikolwiek słuszny i uzasadniony powód, dla którego biskupom ruskim unickim udziału w senacie tak wytrwale, aż do ostatnich lat przed upadkiem Polski odmawiano. Zdaniem naszem już to samo że historycy nasi rozmaitych szukają powodów, ażeby ową odmowę wytłumaczyć, dowodzi, że żadnego dostatecznego powodu nie miano, i żegłównym powodem była niechęć i uprzedzenie biskupów łacińskich do ruskich.
Nad fatalnymi skutkami tej niesprawiedliwości polskiej względem episkopatu ruskiego, który nietylko Kościół ale cały naród ruski po przejściu szlachty do obrządku łacińskiego reprezentował, nie potrzeba długo się rozwodzić. Nasamprzód nie przyczyniła się ona zaprawdę do podniesienia skali uozuć patryotycznych w biskupach ruskich. Widząc się tak upośledzonymi i rozmyślnie odpychanymi od ndziału w pracy obywatelskiej, potrzebowali biskupi uniccy wielkiego zaparcia się siebie, by istotnie czuć się obywatelami polskimi i w duchu patryotyzmu polskiego działać. Jeżeli zaś to krzywdzące upośledzenie nie oddziaływało niekorzystnie na patryotyczne polskie usposobienie niejednego biskupa ruskiego, to niewątpliwie Kościół unicki na tem niezmiernie cierpiał, nie mając naturalnych rzeczników i obrońców własnych tam, gdzie mu ich w tylu dlań żywotnych sprawach, mianowicie w drugiej połowie XVIII wieku, koniecznie było potrzeba.
s. 280
Wspomniawszy o tem, że od r. 1800, czyli od wstąpienia na tron Aleksandra I, ustały konwersye parafij unickich do kościoła prawosławnego, że przeciwnie zdarzały się odtąd nie rzadko wypadki odwrotne konwersyi prawosławnych do Unii, podaje szczegółowe przyczyny tego zjawiska. Przyczyny te, podane przez Siemaszkę, przytoczymy prawie dosłownie, ponieważ poznawszy je, tem lepiej zrozumiemy późniejsze rozporządzenia cesarskie przeciw Unii. Oto jak je Siemaszko pojmuje:
a) "Pierwszą przyczyną, powiada, jest zależność ludu i duchowieństwa ruskiego od Łacinnik ó w. - Do Unitów należy prawie sam lud prosty. Wieśniacy będąc najzupełniej zawisłymi od panów lub ich dzierżawców, Łacinników, są pod rozmaitymi pozorami wystawieni na prześladowanie z powodu przywiązania do prawosławia. W podobbnej zależności znajduje się duchowieństwo grecko unickie, biednie uposażone, które tylko wtenczas liczyć może na pomoc materyalną panów (Łacinników)', gdy w ich widokach działa".
b) "Niebezpieczny wpływ księży bez miejsca. - Skutkiem powrotu niektórych parafij i cerkwi grecko unickich pod zarząd pasterski duchowieństwa prawosławnego, wielka liczba księży unickich została bez miejsca i bez środków utrzymania. Ci, pozostali w charakterze prywatn3m w dawnych parafiach i zwodzą lud".
"Zwyczaj przyjęty przez panów posługiwania się w swoich kaplicach i kościołach łacińskich księżmi unickimi, zbliżającymi się do obrządku łacińskiego. - Podług najświeższych wiadomości znajdują się i tacy księża uniccy, którzy fungują przy kościołach łacińskich jako wikary usze. Nieuniknionem tego następstwem jest pomieszanie obu obrządków. W samej dyecezjd łuckiej liczą takich księży 182".
"Powrót parafij prawosławnych do Unii.- Od czasu do czasu przechodzą całe gminy do Unii, zostawiając duchowieństwu grecko ruskiemu puste cerkwie. W południowych powiatach gubernii mińskiej dochodzi ich liczba do 44; to samo powtarza się na Wołyniu. Ci odstępcy tworzą nowe parafie ruskie przy kaplicach lub kościołach łacińskich i na próżno żądał synod, aby kaplice dworskie w obrębie parafij unickich lub w ich sąsiedztwie zniesiono".
e) Odstępstwa Unitów do obrządku łacińskieg o. - Na Białej Rusi i Litwie całe parafie przeszły do obrządku łacińskiego, nie mówiąc o pojedynczych familiach i pojedynczych osobach, których liczba jest znaczna. I choć niektórzy z nich wrócili znów do obrządku greckiego, mimo to na samej Białej Rusi należy jaszcze 12,000 dusz dawniej unickich do obrządku łacińskiego, przy 8 kościołach i 28 kaplicach. Zmarły arcybiskup Krassowski przypisywał to wpływowi duchowieństwa łacińskiego i szlachty polskiej i niedołęztwu władz miejscowych".
f) "Wspólne wychowanie po szkołach młodzieży katolickiej obu obrzędów.-Tak Nowosilcow, jaki zmarły arcybiskup Krassowski uznali za rzecz konieczną odłączyć seminarzystów grecko unickich od łacińskich (w głównem seminaryum wileńskiem)".
g) "Przewaga duchowi-eństwa łacińskiego włonie samego (petersburskiego) kollegium duchownego. - Pomimo rozdziału duchownego kollegium na dwie sekcye: łacińską i unicką, przewaga duchowieństwa łacińskiego daje się czuć przy niezliczonych sposobnościach, dzięki jego bogactvvom i stosunkom towarzyskim. I tak, ażeby dać przykład: Grdy w latach 1807 i 1810 przechodzenie z jednego obrządku do drugiego zostało wzbronione ukazami, sekcya unicka zakazała Bazylianom przyjmować do nowicyatu Łacinników, ale na sesyi wspólnej obu sekcyj [6] zwyciężyli Łacinnicy i upoważniono Bazylianów na nowo Łacinnikami wypełniać szczerby w szeregach swoich. W ogóle ilekroć będzie chodziło o postanowienie środków mających wstrzymać szkodliwy wpływ duchowieństwa łacińskiego, albo o zbliżenie Unii do religii panującej, członkowie unickiego kollegium będą mieli ręce związane, dopóki oba kollegia całkiem nie będą rozłączone".
[6] Obie sekcye miały obowiązek tylekroć wspólne scsye odbywać, ilekroć trzeba byo załatwiać wspólne obu Kościołów sprawy.
s. 311
Przykład ludu, odważnie na tylu miejscach broniącego czystości swej wiary, dodał odwagi księżom powiatu nowogródzkiego do otwartego wystąpienia przeciwko narzucaniu sobie mszałów prawosławnych. Pięćdziesięciu czterech księży tego obwodu zebrało się dnia 2 kwietnia w Nowogródku i wysłali do Siemaszki jako swego biskupa, a wiceprezesa kollegium unickiego, od którego rozkaz tyczący się mszałów wyszedł, gorącą obronę używanych dotąd w unickiej cerkwi mszałów i protestacyę przeciw mszałom rosyjskim. Podajemy poniżej w dosłownym przekładzie memoryał księży nowogródzkich jako dokument wielkiej wagi. Księża wspomniani piszą:
"Z uszanowaniem należnem Waszej pasterskiej Mości objawiamy, z okazyi proponowanej w obrządkach grecko unickich zmiany, nasze prośby zawarte w następujących punktach:
a) Gdy Unia Kościoła wschodniego z zachodnim uroczyście na soborze powszechnym Florenckim r. 1439 zadekretowaną została, zgodzono się tamże na reformę obrzędów greckich, której cerkiew dyzunicka, zaburzona przez niespokojnego Marka, biskupa Efezu przyjąć nie chciała. Oo do nas, my idąc za przykładem metropolity naszego, Izydora kijowskiego, i Józta, patryarchy konstantynopolitańskiego, jesteśmy jednomyślnie zdecydowani do tej reformy się stosować, ponieważ ona dla całego Kościoła greckiego przepisaną została i my do niej jako Grecy zjednoczeni zobowiązani jesteśmy.
Grdy po odpadnięciu Rusi północnej duchowieństwo ruskie litewskie pod metropolitą Michałem Rohozą połączyło się z kościołem rzymskim na synodzie w Brześciu Litewskim 1594 roku i gdy ta Unia roku następnego przez papieża Klemensa VIII potwierdzoną została, przepisał nam tenże synod jako zasadę nietykalną: wyznanie wiary i reformę obrządku postanowioną na synodzie Florenckim.
Leon Kiszka, metropolita całej Rusi, na synodzie Zamojskim w r. 1720 nietylko potwierdził wraz z wszystkimi prałatami wzwyż wspomniane zjednoczenie (Bizeskie), lecz nadto, dla większego wzmocnienia onegoż wyszczególnił różnice między obrzędami dyzunickimi, a grecko unickimi zachodzące, zreformował obrzędy w duchu unickim, oznaczył sprzęty i wszystkie naczynia potrzebne do odprawiania Mszy Św., stosując się więcej do gruntownej pobożności i zwyczajów krajowych, aniżeli do starych zwyczajów carogrodzkich. Egzemplarz autentyczny tych postanowień posłano dla wiecznej pamiątki duchowieństwu węgierskiemu, słowackiemu, dalmackiemu, kroackiemu i innym, a nas zobowiązał pod przysięgą do zachowania wiecznymi czasy jedności ze św. Kościołem rzymskim.
Porównując najstarsze wydania mszałów, wykonane staraniem i z upoważnienia biskupów, jak: mszał ogłoszony w r. 1659 przez metropolitę Cypryana Żochowskiego, a dedykowany księciu Karolowi Stanisławowi Radziwiłłowi, z piękną przemową zachęcającą duchowieństwo do trwania w Unii; także mszał wydany r. 1727 przez metropolitę Kiszkę i mszał drukowany w r. 1790 przez metropolitę Szeptyckiego; nakoniec pominąwszy wiele innych, mszał wydany w Wilnie staraniem naszego metropolity Józafata Bułhaka, dotąd żyjącego; porównując, mówimy, wszystkie te mszały, znajdujemy, że one niczem się nie różnią. Również widzimy, że wszystkie rytuały zgadzają się ze sobą i że różnica między nimi jest bardzo nieznaczna. Wszystko to dowodzi, że te mszały i rytuały wypływają ze wspólnego źródła wschodniego Kościoła, ponieważ przez tylu grecko unickich biskupów przez tak długi czas były potwierdzane.
Gdy zaś mszał dla użytku duchowieństwa grecko unickiego w Moskwie r. 1831 wydrukowany różni się od naszych mszałów co do artykułu o pochodzeniu Ducha św. i co do niektórych modłów; gdy nadto nie czyni żadnej wzmianki o papieżu, któremu przy święceniu naszem pod przysięgą przyrzekliśmy posłuszeństwo i uszanowanie, równie jak cesarzowi, błagamy Waszą Pasterską Mość nie zmuszać nas do przyjęcia tego mszału i pozostawić nam mszał wileński, którego dotąd używamy.
f) Lud ruski przywykł od dwóch blisko wieków do genufleksyi, do w3stawienia Najśw. Sakramentu w święta uroczysto i niedziele, do Mszy czytanych i śpiewanych, do procesyj i głębokiej czci Najśw. Sakramentu. Wszystko to jest potrzebne w naszym obrządku i nie może być zniesione bez zgorszenia ludu, który zdaje się mieć wielką z powodu nowych zmian urazę do duchowieństwa.
Pod panowaniem naszego Najł. cesarza, wśród tylu miljonów poddanych duchowieństwo grecko unickie, które mu. zawdzięcza nie jedno dobrodziejstwo, wzywa także jego ojcowskiej opieki. A gdy jego najwyższa wola każdemu zostawia zupełną swobodę wyznawania swej religii, chciał też w szczególności, aby ta wolność była nieukróconą duchowieństwu grecko unickiemu. Dlatego nie mniejszy od innych wyznań mamy obowiązek zachowywania starych obrządków naszego nabożeństwa z obawy, abyśmy nie zdawali się lekceważyć najwyższą dobroć naszego Najł. cesarza.
Nakoniec objawia duchowieństwo powiatu nowogródzkiego z uszanowaniem należnem Waszej Pasterskiej Mości prośbę, aby Kościół grecko unicki był odróżniony od Kościoła prawosławnego i wzywa do troskliwej opieki nad sobą swego dostojnego pasterza. Te życzenia, objawione jednomyślnie, zostały podpisane naszą własną ręką" [39].
Skoro tylko dopiero co przytoczona protestacya doszła do rąk Siemaszki, zaniepokojony nią pośpieszył co prędzej do Nowogródka i przywoławszy do siebie protestujących księży, używał najrozmaitszych środków, aby ich skłonićdo odwołania. Niektórzy, z obawy utracenia posady i wywiezienia na Sybir, ustąpili i podpis swój cofnęli; lecz daleko większa część podpisanych na proteście wytrwała mężnie do końca, mimo że na rozkaz cesarza zostali za swój opór skazani na rok pokuty klasztornej. Podczas tej całorocznej pokuty napisał ks. Pławski, paroch lubieszowski, jeden ze skazanych, refutacyę błędów dyzunickich i przesłał je Siemaszce. Cesarz, dowiedziawszy o śmiałem wystąpieniu kapłana, kazał go wywieźć do Wiatki, na granicę Syberyi, ażeby tam do śmierci pełnił służbę dzwonnika przy cerkwi prawosławnej, żonę zaś jego z ośmiorgiem dzieci kazał przenieść na inne miejsce wgłąb Rosyi i nadto dzieci w zakładacłi prawosławnych w wierze prawosławnej wychować. Nie wiole lepszy los spotkał innych towarzyszy protestacyi Pławskiego [40].
Na podobnie odważny krok, co duchowieństwo powiatu Nowogródzkiego, zdobyło się także duchowieństwo trzech dekanatów w eparchii białoruskiej, t. j. dekanatu dzisneńskiego, lepelskiego i grodzieńskiego, gdy rządzący w imieniu metropolity Bułhaka dyecezyą połocką Wasili Łużyński, równy, co do prawowierności Siemaszce, zażądał od duchowieństwa swej eparchii piśmiennego oświadczenia, "że odebrało służebniki moskiewskie i podług nich liturgią odprawiać będzie. Zakłopotanemu oporem duchowieństwa Łużyńskiemu zjechał na pomoc Siemaszko i usiłował złamać opór już podstępem, już przemocą. Gdy zaś ogół statecznie trwał na stanowisku zajętem, wypędzono ich z probostw, wysłano daleko od stron rodzinnych i skazano z rodzinami na niewysłowioną nędzę, rozdając probostwa ich, mimo protestu ludu wiernego; albo takim o których powolności miano przekonanie, albo wprost prawosławnym popom, gdy fundacye kościołów okazały, że cerkiew pierwotnie przez prawosławnego fundowaną była [41].
Nie możemy także milczeniem pominąć męczeńskiego bohaterstwa ks. Micewicza, parocha Kamienieckiego na Litwie, który, wraz z siedmiu konfratrami swego dekanatu, odmówiwszy przyjęcia mszału przysłanego sobie przez kollegium unickie, przeżył kilka lat prawdziwego męczeństwa, aż go Pan Bóg do lepszego żywota odwołał. Zamknięty naprzód w piwnicy kościoła żyrowickiego, na rozkaz apostaty Antoniego Zubki był tam trzymany przez sześć miesięcy o chlebie i wodzie, potem stawiony przed Zubkę i Tupalskiego był wezwany na nowo, aby podpisał deklaracyę przyjęcia mszału, a gdy to żądanie z oburzeuiem odrzucił, deportowano go do Łyskowa, małego miasteczka w gub. grodzieńskiej, gdzie obok nędzy materyalnej na która go skazano, przechodził tortury moralne, dowiedziawszy się, że parafię jego zajął pop prawosławny, że dzieci jego za rozkazem Siemaszki do prawosławnej szkoły na wychowanie oddano, a żona ze zmartwienia umarła.
Po sześciu latach pobytu w Łyskowie wywieziono go na mieszkanie do byłego klasztoru bazyliańskiego, do Zachorowa na Wołyniu, i oddano wraz z czternastu innymi wyznawcami pod dozór okrutnie nad nimi znęcającego się odstępcy księdza Dziubińskiego, tak że nawet sam rząd musiał wkroczyć i szalonym okrucieństwom pijanicy Dziubińskiego koniec położyć. Wreszcie wywieziony do Dermania zakończył tamże żywot świętobliwy, jako wyznawca - męczennik. Towarzysze jego również między rozmaite klasztory prawosławne, jako więźniowie, rozdzieleni zostali.
Liczbę takich wypadków moglibyśmy łatwo pomnożyć na podstawie "akt męczeńskich Unii" w roczniku na rok 1866, ogłoszonych przez pełne zasług towarzystwo historyczno literackie w Paryżu.
By uniknąć rozwlekłości, przestaj my na przytoczonych, które wystarczą na pocieszenie czytelnika, że mimo iż od dość dawnego czasu rząd systematycznie nad zepsuciem duchowieństwa unickiego pracował, mimo iż to duchowieństwo od własnych biskupów od wieków zaniedbane było, że nietylko znikąd żadnej nie miało podpory moralnej, ale przeciwnie w ostatnich czasach na najgorszy przykład swych zwierzchników duchownych, ciągnących je wprost do apostazyi, patrzało-zdobyło się jednak w chwili najwyższego niebezpieczeństwa na liczne, wspaniałe wzory wierności Kościołowi i na przykłady męczeństwa.
[39] "Vicissitudes de l'Eglise catholiąue" tom. II, str. 298-300.
[40] L. c. tom I, str. 234 i 235.
[41] L. c. tom I, str. 288.
s. 314
Te i inne gwałty spełniane w imieniu rządu na najspokojniejszych poddanych, litylko dla ich przywiązania do wiary, przy której wytrwale obstawać sumienie im'nakazywało, spowodowały nasamprzód obywateli gubernii witebskiej w ciągu r. 1834 do podania do cesarza prośby, aby położył koniec strasznemu uciskowi, jakiego tak Łacinnicy, jak Unici od urzędników doznawali. Podanie to poucza nas także, jakimi to środkami lud unicki do prawosławnej cerkwi był zapędzany. Przytoczymy z niego niektóre ustępy:
"Od pewnego czasu, ale szczególniej w bieżącym 1834 r.
używano różnych sposobów, aby Greków Unitów do religii panującej przeciągnąć. Zachody to byłyby bez skutku w tej prowincyi, gdyby wiernym pozwolono kierować się głosem sumienia i wewnętrznem przekonaniem. Ale środki użyte w tym celu napełniają duszę przerażeniem. Albowiem zwykle zwołują pewną, szczupłą liczbę parafian bez wiedzy reszty i skłaniają ich nie na drodze wolnego przeświadczenia, lecz środkami, przeciw którym nie zdołają walczyć, do przyjęcia panującej religii; a chociaż ten mniemany akt przystąpienia iest czynem szczupłej tylko liczby, wszyscy inni mieszkańcy wsi lub parafii mają zapowiedziane, że powinni wyznawać religię panującą. Nieraz, bez względu na przedstawienia, jakie na ogólnem zebraniu czyniono, zaliczono wszystkich parafian między wyznawców panującej religii. W innym zaś razie wyganiano unickiego kapłana i zmieniano cerkiew unicką na grecką (dyzunicką).
Skoro dokonano w ten sposób połączenia za pomocą gwałtu i bez woli mieszkańców, jeśli ci uciekali się do władzy kościelnej albo cywilnej, oświadczając, że chcą pozostać w wierze przodków swoich, krok ich wzięto za odstępstwo od kościoła panującego i jako odstępców karano [42]".
[42] "Vicissitudes de l'Eglise catholiąue" tom. II, str. 301.
Cesarz pozostał głuchym na to przedstawienie, napisane z największem umiarkowaniem. Cokolwiek bowiem w ostatnich latach na Litwie przeciw Unitom czyniono, wszystko to działo się z jego upoważnienia; owszem, podanie szlachty witebskiej dało mu powód do zakazu, ażeby szlachta na sejmikach nie ważyła się zajmować sprawami religijnemi.
Mimo bezskutecznego odezwania się szlachty w imię uciśnionych, wysłały dwie parafie unickie, przemocą do prawosławia odrywane, w ciągu r. 1835 petycye do cesarza, ażeby im w wierze Ojców pozostać pozwolił: parafia lubowicka i uczacka.
Parafia lubowicka pisze pod dniem 10 lipca: "Przodkowie nasi zrodzeni w wierze grecko unickiej, stale wierni tronowi i ojczyznie, spędzili spokojne swój żywot na łonie swej wiary; i my zrodzeni w tej samej wierze wyznawaliśmy ją swobodnie od dawnego czasu ... aż po dzień dzisiejszy i nie myśleliśmy, abyśmy bez wyraźnego rozkazu Waszej woli Cesarskiej mogli doznawać przeszkody w wyznawaniu wiary... Atoli księża religii panującej, pod pozorem jakoby niektórzy'z nas, czego nigdy nie było, należeli do społeczności grecko-rosyjskiej, przyniewalają nas do odrzeczenia się naszej wiary, nie już przez kary cielesne, ale środkami daleko sroższymi, t. j, odejmując nam wszelką pomoc duchowną, zabraniając naszym właściwym kapłanom chrzcić nasze dziatki, słuchać nas spowiedzi i błogosławić nasze małżeństwa. Takim to sposobem wydzierają nas naszym pasterzom ... Monarcho broń tych, którzy cierpią za wiarę!"
Podpisało się 120 parafian [43].
[43] L. c. tom U, str. 304.
Parafia uczacka, wspomniawszy na wstępie swego podania, że już raz zgłosiła się do ministerstwa wyznań, lecz napróżno bo nie otrzymała odpowiedzi, powiada w dalszym ciągu petycyi: "Jesteśmy pozbawieni naszej cerkwi i zmuszeni do wyznawania religii, której nie chcieliśmy przyjąć ... Gdyśmy oświadczyli komisyi, która do nas zjechała, że chcemy umrzeć w naszej wierze i że aniśmy kiedy chcieli ani chcemy innej religii, zaczęto nam wyrywać włosy, tłuc nas w zęby, aż do wylania krwi, bić nas po głowach, osadzać w więzieniach, innych wysyłać do miasta Lepla. Na ostatku komisya zakazała wszystkim księżom greckounickim słuchać nas spowiedzi lub udzielać nam jakiejkolwiek pomocy duchownej. Aleśmy sobie powiedzieli: Zostaniemy bez księży, odprawiać będziemy nasze modły w domu, pomrzemy bez kapłanów, spowiadając się jedni drugim, ale waszej wiary nie przyjmiemy. Raczej niech nas spotka los błogosławionego Józafata (Kuncewicza), tego oto pragniemy. Lecz komisya oddaliła się, szydząc z naszych łez i modlitw. I pozostaliśmy jako błędne owce, nie mając, kędybyśmy się przytulili" [44].
[44] L. c. tom II, str. 308.
Nie potrzeba pewno dodawać, że te rzewne słowe nie znalazły posłuchu. Cesarz postanowił do szczętu wytępić Unię w ludzie ruskim i nie cofnąć się w ostateczności przed żadnym środkiem byleby do celu prowadził.
Są to zresztą głosy kilku tylko parafij, które jak gdyby cudem do nas się przedarły; a ile ich szerszej publiczności nieznanych pozostało! [45].
[45] Moroszkin tak o tych gwałtach rządu, jak o protestach pewnej cz(ści duchowieństwa i ludu wiernego milczy, choć pewno w archiwach rządowych, do których mial przystęp, znalazł dosyć dowodów, świadczących o ich prawdziwości. Raz tylko mimochodem napomyka, że niezręczność działaczy utrudniała spieszne spełnienie intencyi rządu.
Opór, na który rząd napotkał tak u pewnej części świeckiego unickiego duchowieństwa, jak u ludu prostego przy wprowadzaniu obrządku prawosławnego, mszałów prawosławnych i ikonostasów, miał tę korzyść, że rząd zdecydoAvany, po rozesłaniu mszałów wydrukowanych w Moskwie i po nakazie urządzenia w cerkwiach unickich ikonostasów, przystąpić zaraz do otwartego połączenia cerkwi unickiej z cerkwią prawosławną, sądząc, że grunt do tego dostatecznie już był przygotowany, gdy spostrzegł, że ani duchowieństwo, ani ludność nie była jeszcze prawosławiu dość przychylna, powstrzymał się z tym aktem na lat kilka, a tymczasem prowadził dalej przez swoich agentów prace przygotowawcze.
[42] "Vicissitudes de l'Eglise catholiąue" tom. II, str. 301.
[43] L. c. tom U, str. 304.
[44] L. c. tom II, str. 308.
[45] Moroszkin tak o tych gwałtach rządu, jak o protestach pewnej cz(ści duchowieństwa i ludu wiernego milczy, choć pewno w archiwach rządowych, do których mial przystęp, znalazł dosyć dowodów, świadczących o ich prawdziwości. Raz tylko mimochodem napomyka, że niezręczność działaczy utrudniała spieszne spełnienie intencyi rządu.
s. 321
Siemaszko zajął natychmiast miejsce Bułhaka w kollegium duchownem unickiem, jako przewodniczący; godności metropolity jednak nie otrzymał. Nie dbał też o tę godność, bo wiedział dobrze, że dni Unii są policzone i że rząd wyższe zaszczyty i ponętniejsze nagrody ma dla niego, gdy dokona dzieła pogrzebania Unii. Dość mu było, że śmierć metropolity rozwiązała mu ręce i uczyniła go faktycznie, jako prezesa kollegium unickiego, naczelnikiem Kościoła unickiego. Kolega jego Wasil Łużyński nie mniej odetchnął po śmierci Bułhaka, stał się bowiem od tej chwili samodzielnym biskupem białoruskim. Ci dwaj ujęli się teraz za ręce wespół z trzecim, pod względem nikczemności nic im nieustępującym, Antonim Zubką, biskupem tytularnym brzeskim a sufraganem Siemaszki, jako biskupa litewskiego i zaczęli otwarcie wzywać duchowieństwo do odstępstw, naprzód duchowieństwo wyższe, katedralne i dziekanów, potem niższe, parochów i zakonników, podsuwając im do podpisu deklaracyę, że nie będą się sprzeciwiali połączeniu swych parafij z prawosławiem, jeśli się rządowi powiedzie lud jakimbądź sposobom do tego nakłonić. Wzywali księży bądź pojedynczo, bądź w większej liczbie, jednych do Żyrowic, drugich do Połocka i tam, wtajemniczając ich w zamiary rządu, do podpisu przedłożonej deklaracyi zmuszali. Tymi środkami uzyskali w ciągu roku 1838 na 1,057 księży świeckich i zakonnych w dyecezyi litewskiej podpisy od 760. Rządy Siemaszki i Zubki, od lat kilkunastu ciążące na tej nieszczęśliwej dyecezyi, zatruły w duchowieństwie tamtejszem ducha unickiego i prżygotowały ogół do odstępstw.
Trudniej szła sprawa na Białej Rusi.Na 680 księży świeckich i zakonnych dało podpis na deklaracyę przyjęcia prawosławia tylko 186 i to przeważnie należących do duchowieństwa wyższego; odmówiło podpisu 494, między nimi 84 Bazylianów. W ogóle duchowieństwo niższe, parafialne, okazało przy tej sposobności więcej stateczności i odwagi w wyznaniu wiary od duchowieństwa wyższego, które w obu eparchiach, z bardzo nieznacznymi wyjątkami, całkiem było oddane rządowi rosyjskiemu. By złamać opór duchowieństwa białoruskiego postanowili Siemaszko i Łużyński, po wspólnemze sobą porozumieniu się, nieposłusznych księży dyecezyi białoruskiej ile możności poprzenosić do oprawosławionej już w większej części dyecezyi litewskiej, a z tej dyecezyi księży do prawosławia gotowych przesiedlić na ich miejsca; nadto pod pozorem zaznajomienia księży nnickich z czystym obrządkiem wschodnim postanowili wysyłać niektórych, zapewne niebezpiecznych, do prawosławnych monastyrów moskiewskich pod nadzór archimandrytów onychże Nie wszystko jednak poszło po myśli organizatorów od stępstw. Środki tak radykalne wywołały groźną opozycyę, na wet w dyecezyi litewskiej. Ogniskiem budzącej się w tej dyece zyi opozycyi był obwód białostocki. W obwodzie białostockim przeważnie przez ludność polską, katolicką zamieszkałym, znaj dowało się 49 cerkwi unickich. Gdy biskup wikaryjny Siemaszki, Antoni Zubko, przystąpił do odbierania od księży podpisów na prawosławie, odrazu 15 stanowczo podpisu odmówiło. Duszą oponentów było trzech: ks. Sosnowski, proboszcz w Kleszczewie, ks. Faustyn Groworski, proboszcz w Czyżewie i ks. Ant. Pieńkowski. prob. w Nowobercowie. Nie przestając na odmówieniu podpisu, podali oni na ręce szefa' żandarmeryi, hr. Benkendorfa, prośbę do cesarza, aby ich do prawosławia nie zmuszano i dla wiary nie prześladowano.
Przytaczamy tę prośbę dosłownie tem bardziej, że z tekstem jej nigdzie prócz Moroszkina nie spotkaliśmy się. Oto, jak się odzywają:
"Bojaźń boża, władnąca sercami naszemi, czyni nas nieustraszonymi wobec prześladowania i rychłej śmierci, w tem silnem przekonaniu, że za cierpiane przez nas w tym oświeconym wieku prześladowania zdobędziemy sobie wieniec chwały, któregośmy jeszcze nie pozbawieni pod błogosławionem panowaniem Najm. Naszego Monarchy, Mikołaja Pawłowicza, opiekuna i silnego obrońcy wiary chrześcijańskiej. Żywimy nadzieję, że baczne oko Jego Cesarskiej Mości wejrzy z duszy na zgotowaną'wiernym Jego poddanym Unitom boleść, przez wymaganie od nich sposobem podstępnym deklaracyj piśmiennych, że odstąpią od wiary wyznawanej przez ich pradziadów i to pod pozorem, jakoby wszyscy greko Unici dobrowolnie oświadczyć mieli przyłączenie się do cerkwi grecko rosyjskiej (prawosławnej). Żywimy nadzieję, że Jego Cesarska Mość położy granicę, której nikt nie naruszy i zabezpieczy raz na zawsze wiernym poddanym swoim spokój błogi, którego dotychczas używali. Pragniemy uniknąć położenia tak nieszczęsnego, które niszcząc siły duchowne i materyalne śmierć za sobą prowadzi, którego ofiarą padli nieustraszeni wyznawcy wiary księża: Jan Rodkiewicz z Labiudy, Mateusz Baranowski, Mikołaj Wierożbicki i Stanisław Płyszewski. Wnieśli oni prośby do miejscowych władz duchownych i cywilnych, atoli pozostawienie bez skutku tak ich, jak i naszych podań, upartych na fundamencie najwyższych Jego Cesarskiej Mości manifestów i rozkazów, stało się powodem, że trudzimy Najm. Naszego Cesarza Mikołaja Pawłowicza i zanosimy do Niego łzawe błaganie, aby raczył osłonić nas swoją monarszą miłością, zważywszy po pierwsze: iż przez dwa punkty najwyższego manifestu, wydanego dnia 15 października 1807 roku, zostaliśmy zapewnieni, iż wyznanie wiary naszej jest nietykalnem; powtóre, że paragrafem 45 ustawy o władzy zwierzchniczej, zawartym w I tomie Zbioru praw, pozostawiona jest wolność różnych wyznań, której my nie jesteśmy pozbawieni; po trzecie, że w paragrafie 73 tomu XIV (Zbioru praw) nie dozwala się cerkwi panującej używać środków przymusowych do nawracania innowierców na prawosławie.
Tymczasem władze nasze, które, dopóki nie ma monarszego zlecenia nie mają prawa wkraczać w te dziedzinę, burzą spokój religijny i społeczny i ciemiężą nie chcących im się poddać Unitów, wywołując jęki i narzekania narodu w czasie spokojnego panowania Wielkiego Cesarza Naszego Mikołaja Pawłowicza. Wobec tego zniewoleni jesteśmy uciec się do Jaśnie Oświeconego Pana z pokorną prośbą o przedstawienie tego nieszczęśliwego położenia najłaskawszej uwadze naszego Najm. Monarchy, opiekuna i obrońcy wiary chrześcijańskiej, a ufamy mocno, że nie zostawi on Das bez ojcowskiej swojej opieki, wróci pokój zakłopotanym sercom i niedopuści, abyśmy nie pocieszeni szukali sprawiedliwości u Sędziego świata, który zna złe i dobre myśli człowieka" [56].
s. 324
Daleko silniejszą i wy trwalszą stawiono opozycyę w dyecezyi białoruskiej. Dnia 14 września 1838 roku w Cerkowlanach, w powiecie dryżyńskim, odbyło się u tamtejszego proboszcza, Jana Ignatowicza, byłego asesora unickiego kollegium liczne zgromadzenie księży unickich z gubernii witebskiej, mińskiej i mohilowskiej. Po wspólnej naradzie mającej za przedmiot niebezpieczne położenie Unii, odprawili sobornie liturgię wobec licznie zgromadzonego ludu, następnie procesyę naokoło cerkwi ze śpiewem pieśni polskich, a w przemowie do ludu zachęcali go do wytrwałej modlitwy, aby Bóg odwrócić raczył klęski Kościołowi grożące. Prócz tego urządzili składkę pieniężną, w której także obywatele polscy wzięli udział, na opłacanie kosztów podróży deputacyi, mającej jechać do Petersburga, aby tam wyjednać uwolnienie od przymusu do prawosławia. Księża Ignatowicz i Tomko wid, umocowani przez 111 duchownych dyecezyi białoruskiej, wybrali się w tę drogę i ponieśli do tronu cesarza prośbę, "aby uwolnił Kościół unicki od prześladowania,, a w szczególności, aby go uwolnił od obecnej władzy duchownej i dał im innego biskupa; aby im pozwolił założyć drukarnię, któraby ludowi unickiemu dostarczała książek religijnych; aby im dał szkoły duchowne czysto unickie w miejsce prawosławnych i wreszcie, gdyby te prośby uwzględnienia znaleźć nie mogły i gdyby Unia koniecznie zniesioną być miała, aby im pozwolił przyjąć obrządek rzymsko-katolicki" [58].
"Wiestnik Jewropy," r. 1S72, mie.sijic kwiecień,
[58] "Wiestnik Jewropy" 1. c. str. 577.
Proszący nie otrzymali wprost odpowiedzi, ale wnet dały im się w sposób bolesny uczuć skutki ich petycyi. Tak ze strony władzy duchownej (Wasilego Łużyiiskiego), jak świeckiej wytoczono śledztwo, ażeby dojść inićyatorów petycyi i sposobu przyjścia jej do skutku. Biskup prawosławny połocki ułatwił im wyśledzenie głównego sprawcy; doniósł bowiem rządowi że zjazd duchowieństwa odbył się u Ignatowicza. Naprzód też ujęto proboszcza cerkowlańskiego i wywieziono go do prawosławnego klasztoru Tadulińskiego. Chcąc stopień winy uwięzionego dokładniej poznać, pozwolono mu z klasztoru Tadulińskiego z żoną korespondować w nadziei, że z otwieranych na poczcie listów czegoś więcej dowiedzieć się będzie można. Nadzieja przecież zawiodła; listy więźnia nic nowego nie odsłoniły i dlatego Łużyński radził Protasowowi, aby wszystkich bez wyjątku wysłał w głąb Rosyi do prawosławnych monastyrów. Protasow wzbraniał się trochę użyć tak radykalnego i wielki rozgłos sprawić zdolnego środka i pytał o radę Siemaszkę. Siemaszki zdaniem należało tylko obu przywódców, Ignatowicza i Tomkowida, umieścić w prawosławnych monastyrach Rosyi, a resztę na adresie podpisanych, jeśli podpisu nie odwołają, wydalić z posad i zdegradować do rzędu dyaków przy innych cerkwiach białoraskich. Za tą też radą poszedł Protasow; Ignatowicz i Tomko wid zostali zamknięci w dwóch klasztorach prawosławnych w Kursku, a dla ostatniego rozstrzygnięcia losu pozostałych 109, zjechał do Połocka w imieniu Protasowa Siemaszko i Skrypicyn, urzędnik cywilny do szczególnych zleceń. Łużyńskiego Protasow pominął, ponieważ zręczności i roztropności jego nie ufał.
Wyprawiając Skrypicyna do Połocka, dał mu Protasow specyalną instrukcyę, w której mu zalecał, aby odbywszy indagacyę z oskarżonymi starał się wpłynąć na zgodność działania biskupów unickich z biskupem prawosławnym w Połocku i na łączność niższego duchowieństwa prawosławnego z unickiem; aby w czasie pobytu swego na Białej Rusi doglądał, jak rozporządzenia i intencye rządu się wykonują; aby o przeciwnych rządowi księżach i świeckich osobach do Petersburga donosił i aby wedle uznanej potrzeby władze cywilne i wojskowe nawet przez sztafety do pomocy wzywał.
Zaraz po przyjeździe Siemaszki i Skrypicyna do Połocka rozpoczęły się indagacye podpisanych na adresie. Pod obuchem gróźb i wymyślań, indagujących pięćdziesięciu z podpisanych oświadczyło, że w układaniu prośby nie brali udziału, nie wyparli się jednak podpisu, ani też nie okazali gotowości do odstępstwa; czterdziestu zgłosiło się z deprekacyą i z zupełnem zdaniem się na wolę rządu, reszta niczego się nie wypierała, za nic nie przepraszała i o żadną łaskę dla siebie nie błagała. Tych, którzy się do winy przyznali i okazali gotowość przyjęcia praлvosławia., zostawiano naturalnie na ich posadach. Resztę zaś podzielono na cztery kategorye. Jednych, na wzór Ignatowicza i Tomkowida, wysłano na mieszkanie w głąb Rosyi do prawosławnych monastyrów; drugich przeniesiono do litewskiej eparchii; trzecich zdegradowano do niższych posług cerkiewnych, a innych wreszcie tak poprzerzucano w dyecezyi, że nie było niebezpieczeństwa, aby się nadal z sobą ze szkodą państwa i cerkwi prawosławnej porozumiewać mogli.
s. 329
14. Ze spełnieniem go nie ociągano się też już teraz. Główni w tej robocie działacze i zdrajcy Unii: Siemaszko, Łużyński i Zubko, czekali przecież oddawna na sposobną dó tego porę. W pierwszych dniach lutego 1839 roku wybrał się Siemaszko do Połocka, aby tam wraz ze swym sufraganem, Antonim Zubką, i z Wasilim Łużyńskim formalne przystąpienie do prawosławia spisać i do cesarza o łaskawe przyjęcie na łono cerkwi panującej pokorną suplikę ułożyć.
Dnia 12 lutego, przypadającego w pierwszą niedzielę postną zwaną "niedzielą prawosławia" (niedielia prawosławija), spisali trzej odstępcy tak z w. "soborny akt" zjednoczenia Unii z cerkwią prawosławną i prośbę wyżej rzeczoną, stosownie do planu tajnego komitetu. Siemaszko odprawił w tenże dzień solenne nabożeństwo w Sofijskiej cerkwi połockiej, podczas którego w miejsce papieża wymienił samych prawosławnych patryarchów, metropolitów i biskupów. Był to znak, że Unia z Rzymem na Rusi prawnie istnieć przestała. Po południu odprawił z jeszcze większą pompą zwykłe modlitwy za cesarza i za cesarską rodzinę, a dla zachowania wiecznej tego dnia pamiątki kazał rzecz całą zapisać do akt konsystorza połockiego.
Dnia następnego wybrali się wszyscy trzej odstępcy wraz z Skrypicynem do Witebska, gdzie duchowieństwo prawosławne przyjmowało ich biciem w dzwony i solennem nabożeństwem, w którem udział wzięli. Z Witebska wysłał też Siemaszko do Petersburga, akta dotyczące "zjednoczenia," jako to: "akt soborny biskupów i wyższego duchowieństwa, prośbę do cesarza o przyjęcie tego aktu, spis księży, którzy dali podpisy na przyjęcie prawosławia i wreszcie autentyki deklaracyi księży w 27 zeszytach'*. Wykaz podpisów zawierał nazwisk z dyecezyi litewskiej 938, z dyecezyi białoruskiej 367. W tej liczbie było z dyecezyi litewskiej księży świeckich 884, zakonników 62, urzędników konsystoryalnych i świeckich, przełożonych szkół duchownych 20; z dyecezyi białoruskiej: świeckich księży i zakonników 367, razem więc 1,305 osób. Liczba duchownych, którzy nie dali podpisów, tak się przedstawiała: w dyecezyi litewskiej księży świeckich 116, zakonników 95; w białoruskiej świeckich 305, zakonników 77-razem wobu eparchiach 593 osoby. "Ale, dodaje Siemaszko w swym raporcie do Protasowa, pomiędzy tymi dotąd na prawosławie nie podpisanymi jest w dyecezyi litewskiej 59 takich, którzy są bez miejsca t. j. z miejsc wydaleni dla stałości w wierze, inni są to ludzie starz}, których już nie warto podpisami turbowaó, bo i tak nie długo pożyją i szkodliwymi być nie mogą, a dwudziestu pozostałych zmusi potrzeba zgłosić się do prawosławia; w dyecezyi białoruskiej jest bez miejsca 136, od których również nie żądano podpisów, i tylko 150 zapytanych wręcz podpisów odmówiło, lecz wedle wszelkiego prawdopodobieństwa i ci się skłonią sami do prawosławia, gdy chwilowe wzburzenie się uspokoi i gdy się hersztów z pośród nich wywiezie za granicę gubernij" [61].
[1] "Wiestnik Jewropy," r. 1S72, mie.sijic kwiecień, st.r. 618.
[61] "Wiestnik Jewropy" poszyt wrześniowy 1. c. str. 85-38.
Po wysłaniu wspomnianych aktów i raportu Protasowa, pośpieszył niebawem sam Siemaszko z Witebska do Petersburga. Protasow tymczasem przedłożył cesarzowi tak "akt soborny" biskupów apostatów, jak ich "pokorną prośbę" o przyłączenie cerkwi unickiej do panującej, ażeby otrzymać jego sankcyę. Oba dokumenta wielkiej są wagi w męczeńskich dziejach Unii, wiąc przytaczamy pierwszy w całej rozciągłości, a z drugiego przynajmniej ustęp końcowy.
Akt soborny brzmi:
"W Imię Ojca i Syna i Ducha św. Му za łaską Bożą biskupi i sobór grecko unickiego Kościoła w Rosyi na wielokrotnych naradach postanowiliśmy, co następuje:
Cerkiew nasza zostawała od swego powstania w jedności ze świętym, apostolskim, prawosławno katolickim Kościołem, który założony przez Boga i Pana naszego Jezusa Chrystusa na Wschodzie, ze Wschodu świat cały oświecił i odtąd boskie prawdy nauki Chrystusowej nieskazitelnie i nieodmiennie przechował bez dodatków ludzkiej mądrości. W tym błogosławionym i nader szczęśliwym związku tworzyła nasza cerkiew nierozłączną część Kościoła grecko rosyjskiego, jak też nasi przodkowie językiem i pochodzeniem zawsze nierozłączną część narodu rosyjskiego tworzyli. Lecz smutne oderwanie prowincyjprzez nas zamieszkałych od matki naszej, Rosyi, oddzieliło też Ojców naszych od prawdziwej katolickiej jedności, a przemoc obcej zdobyczy podbiła ich pod panowanie Kościoła rzymskiego pod nazwą Unitów. Jakkolwiek im w sposób formalny poręczono nabożeństwo wschodnie w języku ojczystym ruskim i wszystkie ustawy Kościoła wschodniego i jakkolwiek zamiana obrzędu ruskiego na rzymski była wzbroniona, to przecież podstępna polityka ówczesnej Rzeczypospolitej polskiej i zgodny z nią kierunek krajowego łacińskiego duchowieństwa, nie cierpiącego ducha ruskiego i starych zwyczajów prawosławnego Wschodu, wytężyły wszystkie starania, ażeby zatrzeć wszelkie ślady pierwotnego pochodzenia naszego ludu i naszej cerkwi. Wskutek tego spotkał naszych przodków po przyjęciu Unii najsmutniejszy los. Szlachta nasza upośledzona w swych prawach przeszła do obrzędu łacińskiego; mieszczanie zaś i wieśniacy, którzy przestrze ganych jeszcze w Unii dawnych zwyczajów nie zmienili, doznawali największego ucisku. Wnet przeto zaczęły się nasze zwyczaje święte obrzędy, ustawy i nawet nabożeństwo naszej cerkwi ude rzająco zmieniać, w ich zaś miejsce zupełnie niestosownie łaciń skie zwyczaje wstępować. Grecko unickie duchowieństwo para fialne, pozbawione środków wykształcenia, w nędzy i poniżeniu znajdujące się, było przez duchowieństwo rzymskie ujarzmione i w niebezpieczeństwie zupełnego wytępienia lub przekształcenia, gdyby Najwyższy nie był długim cierpieniom przez to końca położył, że zamieszkałe przez nas prowincye ruskie znów pod panowanie rosyjskie wróciły. Korzystając z tego "szczęśliwego wypadku, już wówczas wielka część Unitów połączyła się ze wschodnim prawosławne katolickim Kościołem i tworzy odtąd nierozłączną część Kościoła rosyjskiego, reszta zaś doznawała, wedle możności, obrony dobroczynnego rosyjskiego rządu przed zuchwalstwem łacińskiego duchowieństwa. Ojcowskiej atoli wspaniałomyślności i opiece szczęśliwie nam teraz panującego bogobojnego monarchy i cesarza Mikołaja Pawłowicza zawdzięczamy zupełną niezależność cerkwi naszej, środki do odpowiedniego wykształcenia naszej młodzieży duchownej, odnowienie i ozdobę naszych świątyń, w których nabożeństwo w języku naszych ojców się odprawia, a obrzędy święte do dawnej czystości przywrócone. Wszędzie przywracają się zwolna ustawy naszej starej wschodniej i od wieków ruskiej cerkwi. Pozostaje nam tylko życzenie, ażeby ten stary, Bogu miły porządek był i na przyszłość ubezpieczony dla całej w Rosyi ludności unickiej, ażeby przez przywrócenie dawniejszej jedności z rosyjskim Kościołem dawniejsze dziatki jej w łonie prawdziwej matki zyskały spokój i duchowny postęp, którego w swem od niej oddaleniu nie miały. Za łaską Bożą nie tyle od naszej własnej matki, prawosławne katolickiego kościoła, a w szczególności od rosyjskiej cerkwi duchem, jak raczej zewnętrznymi wypadkami i niemiłemi okolicznościami oddzieleni byliśmy; teraz zaś tak znowu z tąże łaską przybliżyliśmy się do niej, że nam nie tyle potrzeba dawną jedność przywrócić, jak raczej tylko słowy ją wypowiedzieć.
Po uproszeniu sobie zatem w gorącej modlitwie błogosławieństwa Boga i Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa, (który sam jeden prawdziwą jest Głową prawdziwego Kościoła) i Ducha świętego, postanowiliśmy mocno i nieodwołalnie:
a) na nowo uznać jedność naszej cerkwi z Kościołem prawosławnym i odtąd wraz z naszemi owieczkami pozostać w jedności duchownej z wschodnio prawosławnymi patryarchami i w posłuszeństwie św. rządzącego synodu rosyjskiego,
d) najpobożniejszego Cesarza i Pana pokornie prosić, aby to nasze postanowienie wziął w Swą najwyższą opiekę i wspierał jego wykonanie ku spokojowi i zbawieniu dusz swej dobroci i swej monarszej woli, abyśmy pod jego dobroczynnem berłem wespół z całym rosyjskim narodem zgodnemi usty i zgodnem sercem czcić mogli i wielbić Boga w Trójcy św. jedynego wedle starego obrządku apostolskiego, wedle ustaw św. soborów ekumenicznych, wedle podania wielkich Ojców Kościoła i nauczycieli prawosławnego Kościoła katolickiego. Na potwierdzenie tego podpisujemy własnoręcznie, Biskupi i wyższe duchowieństwo niniejszy akt soborny i dołączamy w dowód powszechnego zezwolenia reszty duchowieństwa własnoręczne deklaracye księży i zakonników w liczbie tysiąc trzysta pięciu".
"Dan w Połocku i t. d.".
s. 337
Jak chętnie i z jaką miłością garnęli się Unici do prawosławia, o tem przemilcza mądrze, ale niebardzo uczciwie Moroszkin w tylokrotnie przytaczanej przez nas pracy swojej. Czego on nie uczynił, to my z obowiązku wierności historycznej i dla lepszej illustracyi słów na medalu wybitych: "zjednoczeni miłością" dopełnić winniśmy.
15. By sobie ułatwić upowszechnienie prawosławia w parafiach, które, mimo odstępstw parochów, jeszcze w niemałej liczbie w Unii trwały i by zatrzeć na zewnątrz ostatnie ślady Unii, zajęto się nowem rozgraniczeniem dyecezyj unickich. Część dyecezyi białoruskiej, leżącą w gubernii mińskiej przyłączono do prawosławnej dyecezyi mińskiej. Kościoły tejże dyecezyi, położone w gubernii wileńskiej, przydzielono do dyecezyi litewskiej. Podobnież parafie unickie w guberniach: kijowskiej, podolskiej, wołyńskiej i mohilowskiej przyłączono do odpowiednich biskupstw prawosławnych. Apostołów gwałtu przybyło przez to rządowi, ale rzecz wcale tak łatwo nie poszła, jak się spodziewał na mocy raportów od Siemaszki, Zubki i Skry picy na odbieranych.
Tak między duchowieństwem jak ludem nie zabrakło, dzięki Bogu, ani wyznawców, ani nawet męczenników. O ile nas wiadomości doszły 106 księży świeckich i zakonników, którzy za żadną cenę prawosławia przyjąć nie chcieli, wysłano na Sybir lub do odległych prawosławnych monastyrów. Pewna zaś część ratowała się ucieczką do Gralicyi. Ilu w więzieniach wśród łez i niedoli żywota dokonali, dowiemy się chyba na sądzie ostatecznym. Rozesłanych do monastyrów prawosławnych, których ihumenowie otrzymali rozległą nad nieszczęśliwemi ofiarami Avładzę, celem złamania ich oporu, zapędzano zazwyczaj do robót ciężkich, brano do najniższych w klasztorach posług, trzymano w nieopalanych izbach i piwnicach, odmawiano im często pokarmu, a gdy to wszystko nie skutkowało, silono się na coraz większe tortury moralne i fizyczne. Najniższy pachołek w monasterze miał sobie za obowiązek znęcać się nad nimi. Świeżo zwłaszcza na prawosławie nawi-óceni ihumeni, przy naturalnej u wszystkich odstępców nienawiści do dawnych współwyznawców przekraczali nawet dane sobie instrakcye. Z licznych przykładów przytoczymy dwa.
Do dawnego unickiego monasteru w Torokanach, którego ihumanem był odstępca ksiądz Michniewicz, przysłano na ukaranie za wierność względem Unii księży: Jana Sobotkowskiego, dziekana wołkowyskiego, Grzegorza Hołyńca, parocha w Smolanach, Józefa Zabiełłę, Beregowicza, Baranowskiego i bazylianów Czernieckiego, Abrahamowicza i kilku innych. Michniewicz umieścił ich w chlewie, męczył nietylko głodem i pragnieniem, lecz nieraz wpadając do nich pijany bił ich po twarzach. Ks. Baranowski znalazł sposób napisania do cesarza, wyszczególniając wszystkie męki i nadużycia, jakie ze swymi towarzyszami ponosił. Cesarz przysłał swego adjutanta, pod pozorem chęci zbadania stanu rzeczy; tymczasem adjutant cesarski zamiast wytoczyć śledztwo, upoważnił Michniewicza w przytomności więźniów; aby się dalej starał wszelkim sposobem skłonić ich do przyjęcia prawosławia, a zwracając się do więźniów, rzekł: "daję wam sześć miesięcy czasu, sam po tym terminie przyjadę dla zrobienia porządku i rózg nie pożałuję; taka jest wola rządu; cesarz zniósł Unią i was zniesie, jeżeli prawosławia nie przyjmiecie". Po takiem oświadczeniu rozpoczęły się naturalnie nowe, jeszcze sroższe dokuozliwości, których pierwszą ofiarą padł ks. Baranowski. Wtrącony do locha, morzony głodem i bity kijanki, po kilku dniach Bogu ducha oddał. Trupa znaleziono klęczącego i ze złożonemi na piersiach rękami. Michniewicz zbezczeszcił go jeszcze po śmierci; raportując bowiem o nim do władzy, doniósł, "że umarł z pijaństwa". Prócz Baranowskiego dwóch innych z nędzy i przeziębienia w Torokanach umarło; reszta dalej wiodła u trapiony żywot.
Drugi przykład: W Łyskowie, miasteczku wołkowyskiego powiatu, dzisiejszej gubernii grodzieńskiej, był od dwóch wieków klasztor bazyliański, do którego także mała parafia należała. Superior klasztoru, O. Siedlecki, kilkakrotne od Siemaszki otrzymał wezwanie, naprzód, aby na modłę prawosławną zreformował obrządek, a potem aby przyjął prawosławie. Na wezwania te nie odpowiadał. Naraz, w ciągu roku 1840, dowiaduje się, że Siemaszko w towarzystwie apostatów Zubki, Żarskiego i oficyała Tupalskiego rozpędził już zakonników Żyrowickich za wierność Unii, że objeżdża inne klasztory i parafie i to samo wszędzie czyni, gdzie posłuszeństwa dla swej woli nie znajduje, i że już tylko o kilka mil od Łyskowa jest oddalony. Zebrał przeto lud do cerkwi, jednemu z zakonników kazał raz jeszcze z ambony powiedzieć naukę o różnicy między Unią, a prawosławiem, sam od ołtarza głośno przysięgę złożył, że raczej umrze, aniżeli prawdziwej wiary odstąpi i prosił Boga aby w tej gotowości męczeństwa za wiarę utrzymał jego braci zakonnych i parafian. Wreszcie nadjechali odstępcy. Wezwali zaraz wszystkich zakonników do celi superiora i namawiali do odstępstwa. Wszyscy jak jeden mąż odmówili, a jeden z nich na imię Bocewicz, starzec świętobliwy i przez okoliczny lud bardzo poważany, nie ograniczając się na tem, nazwał ich wręcz Judaszami i pogroził im, że cienie umęczonych i sama pamięć zbrodni mścić się będą na nich. Pozamykano wszystkich zakonników do komór, a nazajutrz odwiedzając ich, znowu namawiano, aby zaniechali oporu. Gdy odpowiedź zakonników brzmiała zawsze równo; zdjęto im obuwie i bosych popędzono do chlewów, aby taczkami mierzwę wywozili. Ranki były mroźne, a starcy cały tydzień na tej pracy spędzić musieli. Bocewicz w kilka dni Bogu ducha oddał. Lud tamtejszy po dziś dzień z miłością go wspomina, jako św. męczennika. Innych porozpędzano do sprawosławionych klasztorów.
Aloglibyśmy te przykłady łatwo pomnożyć, ale jedne z małemi odmianami podobne do drugich. Jeden tylko jeszcze wspomnimy, który się stał głośnym w całym świecie katolickim. Mamy na myśli okrutne prześladowanie zakonnic Bazylianek w Mińsku.
Od roku 1838 po trzykroć wzywał Siemaszko zakonnice tego klasztoru, którego przełożoną była Matka Makrena Mieczysławska, ażeby porzuciły Unię. Nie odebrawszy od nich żadnej na swe listy odpowiedzi, przybył w r. 1839 sam do Mińska i osobiście, to groźbami strasząc, to obietnicami łudząc, zachęcał je, by zaniechały oporu i wolę cesarską wypełniły. Gdy i te starania okazały się daremnemi, skazał je na deportacyę do Witebska, do klasztoru czernic prawosławnych. W klasztorze witebskim oddano je pod nadzór protopopa i zakonnic. Nie dość, że dzień i noc okute były w kajdany, za dnia przeznaczano je do naj pod lej szych posług i to o głodzie i chłodzie, a w nocy, po całodziennej ciężkiej pracy, dawano im na posłanie garść słomy. Ale więcej nad to dokuczały im katusze moralne, jakie tu przebyły. Na apostoła, mającego je nawrócić do prawosławia, przysłano im bowiem dawnego ich kapelana, kiedyś gorliwego księdza i zakonnika, który sam do ostatniej chwili w czasie ich pobytu w Mińsku do wytrwałości w wierze je zachęcał, a potem uległszy pokusom Siemaszki apostazował. Ten nowy apostoł nie mogąc nic wskórać wymową, próbował chłosty i z początku po dwakroć, potem potrzykroć na tydzień biczował je rózgami w przytomności rozkoszujących w tym widoku czernic i popów prawosławnych. Zdarzało się, że która z zakonnic wśród chłosty omdlała, zamiast wodą, nową chłostą ją trzeźwił. W ten sposób kilka zakonnic wśród biczowania dawnego swego kapelana Bogu ducha oddało, jak Kolumba Grórska, Zuzanna Rypińska, Koleta Sielawa. Jednę, t. j. Baptystę Downar, zamknęły czernice w piecu rozpalonym i żywcem ją spaliły. Innej, Nepomucenie Grrotkowskiej, przełożona czernic głowę rozpołowiła.
Po dwóch latach takich tortur moralnych i fizycznych wytransportowano jo znów skute po dwie do klasztoru czernic do Połocka. Wtem nowem miejscu dwie z nich dostały pomieszania zmysłów, pięć pod rózgami Bogu ducha oddało, a siedem z wycieńczenia sił umarło. Czernice połockie obchodziły się bowiem z niemi nie mniej okrutnie od witebskich. Odwiedził je tu także Siemaszko, by je znowu do apostazyi kusić, a mianowicie nad ich przełożoną, Makreną Mieczycsławską się znęcać. Przy tej wizycie pozwolił sobie i policzkowania i kopania nogami.
Po dwóch latach pobytu w monastyrze połockim przeniesiono pozostałe do klasztoru w Miadziołach, miasteczku gubernii mińskiej. Tu inny rodzaj tortur je czekał. Protopop Skrypin, ich nowy opiekun, kazał je w później jesieni po siedemkroć, za każdą razą po trzy godziny, zaszyte po szyję w miechy wobec całej ludności miasteczka w jeziorze zanurzać i przy każdem z wody wydobyciu wzywać do odstępstw. Powtarzał to przez kilka dni i byłby może dłużej jeszcze to straszne widowisko po nawiał, gdyby żydzi miejscowi nie byli głośno wyrażonem obu rżeniem powściągli jego dzikości. Łatwo się domyślić, że ta mę Czarnia kilka nowych pochłonęła ofiar.
Wreszcie w roku 1845 udało się czterem, między niem Makrenie Mieczysławkiej, ujść z monastyru Miadziołskiego. Mat ka Makrena dostała się szczęśliwie po kilkomiesięcznej tułaczce poza granice Rosyi. Z jej to opowiadania znane nam są powyż sze szczegóły. Usiłowano oczywiście faktowi prześladowania za przeczyć i całe opowiadanie Makreny Mieczysławskiej w pismacl zaprzedanych, jako kłamliwy wymysł ogłosić. Wiadomo, że pa pież Grzegorz XVI przyjął Matkę Makrenę gościnnie, a nastę ca jego, błogosławionej pamięci Pius IX, przeznaczył jej dom na otworzenie klasztoru reguły św. Bazylego, w którym też ta świętobliwa męczennica r. 1869, dnia 11 lutego życia dokonała [68].
[68] Recit de Makrena Mieczysławska, Paris 1846. Do tego porównaj: "Cholraykij greko uniatskij Miesiacesłow na 1866 god", Warszawa str. 46 i następ. gdzie Makrena wystawiona jako oszustka, która nie by Ja nigdy przełożoną Bazylianek mińskich i sam fakt prześladowania zakonnic zaprzeczony.
O prześladowaniu kościoła unickiego. Według Źródeł moskiewskich ; Autor: Wernicki, Aleksander ; Data wydania: 1869
X. Dr. WŁ. CHOTKOWSKI. DZIEJE ZNIWECZENIA ŚW. UNII NA BIAŁORUSI l LITWIE W SWIETLE PAMIĘTNIKÓW SIEMASZKI. SPÓLKA WYDAWNICZA POLSKA . Kraków
1898.
 |
| Издал Синод распоряжение, чтоб все католические приходы. бывшие униатскими забрать на православие |
 |
| про Леонполь и его борьбу. Раз была 35 лет наад униатской., то тперь должна стать православной |
 |
| по словам Семашко принуждала Лопатинская на латинский обраяд палками и трудом |
 | ||||
| В Дудаковичах всыпали по 300 розг, от которых умерло 3 особы. 1) | l) Por. Akta męczeńskie Unii. Rocznik Tow. hist. liter. Paryż | Paryż 1866. - Likowski l.e. str. 343-345. |
O Rusi i Rusinach przez St. hr. Tarnowskiego. Author, Stanisław Tarnowski (hrabia). Published, 1891
Korzon, Tadeusz (1839-1918) (1839-1918)
Mińsk w połowie XIX wieku : ze wspomnień osobistych
Комментариев нет:
Отправить комментарий